پایان نامه ارشد رشته هنر: تحلیلی بر تصويرسازي کتاب قابوسنامه و جایگاه آن در هنر دوران اولیه اسلامی

دانلود متن کامل پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته پژوهش هنر

عنوان : تحلیلی بر تصويرسازي کتاب قابوسنامه و جایگاه آن در هنر دوران اولیه اسلامی

دانشکده هنر و معماری

پایان نامه دوره کارشناسی ارشد در رشته پژوهش هنر

موضوع:

تحلیلی بر تصويرسازي کتاب قابوسنامه و جایگاه آن در هنر دوران اولیه اسلامی

استاد راهنما :

دکتر محمد اعظم زاده

استاد مشاور:

دکتر فتانه محمودی

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

چکیده:

نسخه تصویری قابوسنامه به عنوان یکی از نسخ با ارزش در هنر تصویرسازی دوران اسلامی ایران، در بطن خود تصاویری را شامل می شود که در کنار متن دستنویس آن، راهنمای خوبی برای درک مخاطب از پیام متن می باشد. این تصاویر دارای ویژگی پیام رسانی و روایت گری بالایی هستندکه از این لحاظ پیش از آن که جزء هنر نگارگری محسوب شوند نمونه ای مشخص از تصویرسازی در نظر گرفته می شوند چرا که با ویژگی های خاصشان در زمینه پویانمایی، می توانند در جرگه آثار ناب در هنر تصویرسازی کتاب ایران قرار گیرند. بدین منظور با توجه به لزوم تحقیقات منظّم و مدوّن در زمینه های مختلف اعم از تاریخچه موضوع و محتویات اثر بر اساس اصول و مبانی هنرهای تجسمی، در پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل تصاویر این کتاب با روش آیکونولوژی پانوفسکی پرداخته می شود که با بیان سوابق تاریخی وگذر از دو مرحلة توصیف و تحلیل تصاویر به مرحله سوم که تفسیرهمه جانبه تصاویر می باشد، می پردازد. در اين راستا، تطبيقی نیز با ویژگی های کلی هنر نگارگری ایران انجام پذیرفته است تا با درک شباهت ها و تفاوت های نحوه تصویرگری این اثر با مجموعه آن ویژگی ها، جایگاه واقعی آن در هنر نگارگری ایران مشخص شود. نتیجه حاصل از این پژوهش نشان می دهد که این اثر با وجود قرار داشتن در حیطه زمانی اوایل اسلام در ایران، علاوه بر ارائه بسیاری از عناصر هنر اسلامی، در پاره ای موارد هم چنان شاخصه های خاص هنر باستان ایران را منعکس مي كند علاوه بر اين كه شباهت هایی را نیز در نمایش بعضی از موضوعات و عناصر از هنر سرزمین های دیگر که از دیر زمانی ارتباطاتی با ایران داشته اند، نشان مي دهد. همچنين نشانه هایی از تصاویر این کتاب در هنر تصویرگری دوره های بعد یعنی دوره ایلخانی وجود دارد که خود نشان دهنده جایگاه واقعی این اثر در تداوم و تکامل هنر نگارگری ایران می باشد. بر این اساس، در این پژوهش سعی شده است تا با تبیین ویژگی های کلی تصاویر قابوسنامه به پاره ای از سؤالات در زمینه مانند چگونگی ارزیابی نقوش تصاویر قابوسنامه در روند تکامل نگارگری ایران و تبیین جلوه های بصری مانند نحوه ترکیب بندی، فضاسازی، طراحی پیکره انسانی، حالات چهره و نیز نقش اندازی آرایه های تزیینی پاسخ داده شود.

فصل اول: کلیات تحقیق

1-1- بیان مسئله

یکی از مهمترین هنرهای اوایل اسلام در ایران، تصویرسازی متون ادبی و تاریخی است. از همان سال های اولیه، با الحاق ایران به سرزمین های اسلامی و گرویدن مردم به دین اسلام، تمام تجربیات هنری و سنّت های باستانی ایران در خدمت اسلام در آمد. با این وجود ایرانیان هیچ گاه تصویرسازی را وسیله شرح کامل عقاید دین مثل دنیای مسیحیت قرار نداده اند، چرا كه بسیاری از موضوعات در زمینه هنر تصویرسازی در ایران در زمینه مسائل غیر دینی مانند علم و دانش، تاریخ و ادبیات نیز بوده است. اولین آثار تصویرسازی ایران در عصر اسلامی، به صورت نقوش در آثار معماری و اشیای مصرفی و سپس مصوّر سازی کتاب ظهور نمود که بعدها مسیر کمال خود را پیموده است. «در قرن دوم هجری هنر نقاشی بیش تر به تذهیب و تزیین قرآن اختصاص داشت اما با ترجمه کتب پهلوی و سانسکریت و یونانی به عربی از همین زمان مورد علاقه خلفا و بزرگان قرار گرفت و با استنساخ این ترجمه ها و زیبا ساختن کتاب ها که با تجمّل و تفنّن اشراف آن عهد همراه بود رغبت اهل علم و دانش را بر می انگیخته است» (قاضی احمد، گلستان هنر:24). بنابراین کتاب هایی که در اوایل اسلام مورد توجه برای تصویرگری بوده اند بیشتر موضوعات علمی و فنی را در بر می گرفته اند که مکتب نگارگری بغداد، به عنوان یکی از قدیمی ترین مکاتب نگارگری اسلامی در ابتدای حکومت خلفای عباسی، از این موضوعات غنی بوده است. دلیل قاطع برای این امر نیز این بوده که در ابتدای ورود اسلام به جهت منع مذهبی تصویرنگاری در این دوره، هنرمندان از ترسیم تصاویر انسانی خودداری می کردند اما پس از گذشت سه سده حضور اسلام، این ممنوعیت حساسیت کمتری یافت و حضور انسان و حیوان در کتاب های غیر مذهبی کاربرد یافت و به مرور، هنرمندان دوران اسلامی که در ابتدا اصول و روش همسایگان خود یا اقوامی که مذهب آن ها را پذیرفته بودند اقتباس کرده بودند این روش ها را جذب و به خدمت فرهنگ جدید خود در آورده اما خود نیز کم کم شیوه های جدیدی را پدید آوردند و از این زمان به بعد است که شاهد بروز و ظهور استعدادهای هنری هنرمندان مسلمان در جای جای سرزمین های اسلامی در عرصه های مختلف خصوصاً هنر کتاب آرایی هستیم. هنرمندان اسلامی ایران نیز که با پیشینه غنی هنری خود از دوران باستان به این عرصه پا نهادند در بسیاری موارد شیوه های کهن را سرلوحه کار خود قرار دادند و با تلفیق سنّت های دیرینه خود با اصول و موازین شرع اسلام، آثار در خور تأملی را به نمایش گذاشتند. از جمله کتب مصورشده در این دوران که فارغ از شیوه های هنری مکتب بغداد و در منطقه ای دورتر از این حوزه هنری با الهام از سنت های کهن به نگارش و مصورسازی در آمده است، نسخه دستنویس «قابوسنامه» بوده که حاوی تصاویری منحصر به فرد از حکایات روایت شده می باشد. «قابوسنامه» كه به «اندرزنامه» نيز معروف است كتابي است که «امیر عنصرالمعالی» برای تعلیم و تربیت فرزندش «گیلانشاه» به رشته تحریر در آورده است و چون موضوع اصلی این حکایات پند و اندرز برای نسل بشر بوده است تصاویرش به طور کامل به موضوع های انسانی مربوط می باشد. وي نگارش اين كتاب را طي سال هاي457 تا 462 ه ق به اتمام رسانيده كه نسخه دست نويس آن در مدت كوتاهي پس از نگارش (يعني در سال 483 ه ق) با 109 تصوير تدوين شده است. امروزه تصاوير اين كتاب به عنوان قديمي ترين نگاره های ايران اسلامي شناخته مي شود و آن چنان خاص و ویژه می باشد که کمتر همانندی می توان برای آن ذکر نمود. بنابراين به دلیل اهمیت موضوع و با توجه با این که بررسی جلوه های تصویرسازی در کتاب قابوسنامه و تحلیل نقوش آن می تواند جایگاه واقعي این کتاب مصور را در هنر دوران اسلامي ايران مشخص کند روش آیکونولوژی پانوفسکی که با مطالعات تاریخی آغاز می کند و به تحلیل و تفسیر همه جانبه اثر می پردازد، در نظر گرفته شده است تا بدین ترتیب ارزش تصویری کتاب را در تداوم سنّت های باستانی و تکامل نگارگری ایران مشخص کند. اين روش امروزه بهترين روش براي خوانش هر اثر تصويري مي باشد كه به خوبي در رديف روش هاي كيفي قرار مي گيرد و با توجه به موجود بودن نمونه هاي محدودي از اين تصاوير، به واسطه تحقيقات پايه اي در هنر تصويرگري كتاب در ايران و جستجو در بخش هاي مختلف تصاوير به تبيين چگونگي شكل گيري اين تصاوير و دلايل كاربرد نقش مايه هاي موجود در آن مي پردازد.

2-1- مقدمه

     نسخه تصویری قابوسنامه که یکی از نسخ با ارزش دوره اسلامي ایران می باشد تا سال 1953م (1332ه.ش) در ایران موجود بود اما از آن تاريخ، توسط خریداران و مجموعه داران نسخه های خطی از ایران به آمریکا برده شد که هم اکنون قسمتی از آن در موزه سین سیناتی[1] آمریکا محافظت می شود و قسمتی دیگر نیز به مجموعه خصوصی کورکیان تعلق دارد و احتمالاً قسمت سومی نیز داشته که به درستی مشخص نیست کجاست. پژوهش حاضر بر اساس نمونه تصاویر موجود در موزه سین سیناتی انجام گرفته است. نكته اي كه در مورد اين تصاوير بايد بدان توجه داشت اين است كه با وجود اين كه نسخه مورد نظر از ديد كارشناسان معروف تاريخي، از جنبه هاي فرهنگي و سياسي و اجتماعي بسيار مورد توجه قرار گرفته است و كارشناسان هنري ايراني و خارجي نيز اشارات مبسوطي در مورد آن داشته اند و همواره تلاش كردند تا از جهت تاريخي و هنري، جايگاه آن را در سير تاريخ هنر ايران جستجو نمايند اما بنا به دلايلي عديده نظر قطعي ارايه ننمودند و نسبت به اصالت آن ترديدهايي را طرح مي كنند. به طوري كه «مجتبي مينوي» در طي يادداشتي، اين نسخه را به همراه چند نسخه تصویری ديگر محصول كارگاهي كه طي بيست سال گذشته در تهران داير شده است مي داند (مينوي،1381: 192) و نيز «اکبر تجویدی» به دلیل شیوه خاص نقاشی های این کتاب و برخی ملاحظات فنی دیگر، اظهار نظر قطعی در مورد اصالت نقاشی های این کتاب را منوط به پژوهش های آزمایشگاهی بیشتر و بررسی های دقیق تر در آینده می داند. وی کیفیت طراحی ها و به ویژه حالت چهره ها که بیشتر به فن کاریکاتورسازی شباهت دارد تا نگارگری، را دلیل بارزی بر این تردیدها ذکر می کند (تجويدي،1352 :85). به هر حال این نسخه در درجه اول بدین خاطر که کتابت آن در زمان خود مؤلف انجام گرفته است، می توان اطمینان داد که در آن تصرف کاتبان یا هیچ نیست و یا بسیار کم است بنابراین نمونه اصیل و دقیقی از شیوه انشای مؤلف و زبان آن عصر به دست می دهد و نیز اگر اظهارات جعلی بودن تصاویر را نادیده بگیریم، تصاویر رنگین کتاب که شامل 109 تصویر می شود احتمالاً قدیمی ترین سندی باشد از نقاشی دوره اسلامی و بسیاری از نکته های تاریک را در تاریخ نقاشی اسلامی و خصوصاً نقاشی ایرانی برای ما روشن می کند و از آن جایی که انسان ها به یاری اشارات اندام های بدن، نظام پوشاک، نظام خوراک، نظام های نشانه ای فرهنگی (از اقوام ابتدایی تا نقاشی های معاصر) یعنی ابزاری جدا از نوشتار و گفتار نیز با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند از اين جهت این اثر می تواند به عنوان نماینده آداب و رسوم و فرهنگ دوره ای خاص در ایران باشد و به خاطر تصاویر آن که دارای ترکیب بندی ها و شیوه ای متفاوت از دیگر آثار تصویرگری کتاب دوره اسلامی ایران است، اهمیت بیش تری می یابد. بدین ترتیب ارزش این کتاب هم به خاطر متن آن است که شامل مجموعه دستورهایی است که در زندگی هر کسی در هر منصب و شغلی به کار می آید و از این جهت آئینه آداب و رسوم و تمدن ایران در قرن پنجم به شمار می آید و هم به خاطر تصاویر ویژه اش اهمیت دارد که خود فواید فراوانی را برای هر اهل هنری به دنبال دارد به طوری که با نمایش افرادی که ملبّس به پوشاک با طرح و نقوش بسیار هستند می تواند اطلاعات فراوانی نیز از جهت نمایش جایگاه هر شخص و در هر مرتبه اي در اجتماع و علاوه بر این طرح پارچه های متداول آن زمان، به دست دهد. ضمن این که شکل ساختمان و قسمت هایی از فضای دکّه و بازار و منزل مسکونی و اثاثه منزل از جمله تخت و صندلی و فرش و … و از همه مهم تر آداب اجتماعی مانند طرز نشستن و تعارف و قرار گرفتن قاضی بر مسند و دادخواهان در مقابل او از جمله مواردی هستند که اهمیت این اثر را دو چندان می کند. بدین منظور این پژوهش با هدف بررسی های همه جانبه تصاویر از نظر ساختاری و مضمونی و تحلیل عوامل اثر گذار بر شکل گیری آن با روش آیکونولوژی[2] اروين پانوفسكي انجام گرفته است. اين رويكرد امروزه بهترين روش براي خوانش هر اثر تصويري است و يكي از امتيازات آن توجه به فرهنگ و تاريخ آن اثر مي باشد به طوري كه محقق و منتقد آيكونولوژي مي تواند به كمك تاريخ به رمزگشايي اثر هنري بپردازد. در حقيقت آيكونولوژي شاخه اي از تاريخ هنر است كه به مضامين يا معناهاي آثار هنري در مقابل فرم مي پردازد و در زمره روش هاي تحقيق كيفي قرار مي گيرد. در اين رويكرد، محقق آيكونولوژي پس از بیان سوابق تاریخی موضوع، طی سه مرحلة توصیف، تحلیل و تفسیر به تبیین ویژگی های كلي اثر مي پردازد و در پايان به نتيجه منطقي در زمينه كليّت و عوامل تأثيرگذار بر شكل گيري آن نايل مي شود. نتیجه حاصل از اين روش در رابطه با تصويرگري كتاب قابوسنامه نشان داده است؛ تصاویرش بیش از آن که با دیگر نمونه های تصویرگری کتاب در دوره اسلامی ایران شباهت داشته باشد با شیوه تصویرنگاری باستانی ایران و به ویژه دوره ساسانی از جهت ترکیب بندی ها، فضاسازی، نوع پوشش و کلاه افراد، نمایش طرح و نقش لباس ها و نیز چهره پردازی و شکل موها مرتبط است و علاوه بر این تأثیراتی بر هنرها و صنایع دوره های بعد گذاشته و بدین جهت رابط بین شیوه های تصویرنگاری دوره باستان ایران و دوره اسلامی بوده است ضمن این که تأثیراتی نیز از فرهنگ های دیگر تمدن ها در آن قابل مشاهده می باشد.

3-1- سوال های پژوهش

1- جایگاه نقوش و ارزش های تصویری کتاب قابوسنامه در روند تکامل نگارگری ایران در دوران اولیه اسلامی چگونه تحليل و ارزیابی می شود؟

2- جلوه های بصری در تصویرسازی کتاب قابوسنامه با استفاده از روش آیکونولوژی پانوفسکی چگونه قابل تبیین است؟

4-1- فرضیه های پژوهش

تصاوير ارائه شده در كتاب قابوسنامه به لحاظ کیفی در دوران اوایل اسلامی، متأثراز نقوش دوره قبل به ویژه ساسانی است واز سويي در زايش و تكامل نگاره هاي ايراني به ويژه نگاره هاي عصر سلجوقي و مغول مؤثر بوده است و از اين حيث جايگاه ويژه اي دارند.

2- با استفاده از روش آیکونولوژی پانوفسکی که با مطالعات تاریخی آغاز می کند و به تحلیل همه جانبه اثر می پردازد، می توان جلوه های تصویری این کتاب را به خوبی بررسی کرد و نیز با تفسیر همه جانبه اثر به تعامل هنرتمدن اسلامي ايران با هنر دیگر تمدن ها دست یافت.

5-1- اهداف پژوهش

1- معرفي تصاوير كتاب قابوسنامه به لحاظ كمّي و كيفي.

2- تجزيه و تحليل محتوايي عناصر تصويري كتاب قابوسنامه و بررسي عوامل تأثيرگذار در كاربرد نقوش تزييني فراوان در بطن تصاویر آن با استفاده از روش آیکونولوژی پانوفسکی.

6-1- پیشینه پژوهش

تا کنون تحقیقات زيادي در زمينه كتاب قابوسنامه از منظر ادبي انجام گرفته است اما تحقيقات در مورد تصاویرش بسيار محدود مي باشد تا حدی که بسیاری از منابع معتبر تنها به ذکر نام این کتاب اکتفا کردند و یا اشاره ای گذرا به تصاویر آن داشته اند. دلايل اين موضوع نيز عديده مي باشد چرا كه برخي از محققين به جعلي بودن اين اثر اشاره كردند و هنوز قطعيت تصاوير آن به اثبات نرسيده است. با اين وجود برخي از محققين نظراتي در مورد تصاوير آن ارائه نمودند كه از آن جمله:

1-6-1- پژوهش های خارجی

الف: فراي، ريچارد (2013)[1]

نويسنده در مقاله اي تحت عنوان: “دستنويس اندرزنامه در ايران جديد (اسلامي)”(Journal of theAmerican Oriental Society, Vol. 75, No. 1(Jan.-Mar., 1955), pp. 24-26) با رویکرد تاریخی به بررسي كلّي اثر اعم از موقعیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زمان تدوین آن پرداخته است و در ادامه با تحلیل کلیّت تصاویر از جهت ترکیب بندی، رنگ آمیزی و جزئیاتی مانند چهره پردازی و طراحی لباس آن را به عنوان یک اثر تصویری ویژه معرفی می کند ضمن این که در رابطه با برخی ویژگی های تصاویر به ارتباطاتي با هنر دیگر سرزمین های مرتبط با ایران در دوره زمانی خاص اشاره می کند؛ مانند هنر ارمنستان، افغانستان و ديگر كشورهاي آسياي مركزي و همچنين مكتب بغداد. در زمينه نقش مايه هاي پارچه هاي تصوير شده، آن ها را نمونه خوبي از پارچه هاي مورد استفاده در آن دوره دانسته است. همچنین، از تصاوير اين كتاب به عنوان پايه و الگويي براي هنر دوره هاي بعد يعني مغول (ايلخانيان) ياد كرده، چرا كه تأثيرات آن بر كتاب جامع التواريخ رشیدالدین فضل الله كاملاً مشهود است.

ب: پوپ، آرتور آپهام (1338)

نويسنده در كتاب” شاهكارهاي هنر ايران” به نقاشي هاي اين كتاب اشاره كرده است و آن را به عنوان اثري عظيم مي داند كه از كنده كاران روي فلز اقتباس و به تناسب نقاشي بزرگ شده باشد. او اعتقاد دارد اين آثار اسراز آميز هستند چون طرز تبديل اشكال طبيعي به صور قراردادي و به كاربردن چند نمونه معهود در صورت ها مستلزم سابقه كهني است و حال آن كه هيچ نوع سابقه اي در اين باب شناخته نشده است. او همچنين مي گويد توجه نقاش به جنبه تزييني كاملاً مشهود است و اين روش را از خصايص نقاشي ايراني مي داند (ص 168).

1- Frye , Richard N

[1]-Cincinnati

[2]-Iconology

تعداد صفحه : 231

14700 تومان

———–

——-

پشتیبانی سایت :    

        serderehi@gmail.com