پايان ‏نامه كارشناسي ارشد انسان‏شناسي درباره مناسك عزاداري

متن کامل پایان نامه با عنوان : «گفتمان كربلا» و «مناسك عزاداري» در دين‌ورزي اقشار فرودست شهري

در ادامه مطلب می توانید تکه هایی از ابتدای این پایان نامه را بخوانید

و در صورت نیاز به متن کامل آن می توانید از لینک پرداخت و دانلود آنی برای خرید این پایان نامه اقدام نمائید.

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده درج نمی شود

لوگوی-دانشگاه-تهران

دانشكده علوم اجتماعي

پايان ‏نامه كارشناسي ارشد انسان‏شناسي

 

عنوان :

«گفتمان كربلا» و «مناسك عزاداري» در دين‌ورزي اقشار فرودست شهري

استاد راهنما :

دكتر ابراهيم فياض

استاد مشاور :

دكتر منيژه مقصودي

 

دانشجو : *****

تکه هایی از متن به عنوان نمونه :

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                   صفحه

فصل اول: كليات

1ـ1ـ طرح مساله…………………………………………………………………………………………………………………………………. 1

2ـ1ـ اهميت موضوع ………………………………………………………………………………………………………………………….. 3

3ـ1ـ ضرورت موضوع ………………………………………………………………………………………………………………………. 6

4ـ1ـ اهداف تحقيق ……………………………………………………………………………………………………………………………. 7

5ـ1ـ سوالات تحقيق ………………………………………………………………………………………………………………………….. 8

6ـ1ـ مفاهيم اصلي اين پژوهش …………………………………………………………………………………………………………. 9

1ـ6ـ1ـ مذهب و مناسك ……………………………………………………………………………………………………………….. 9

2ـ6ـ1ـ گفتمان، گفتمان كربلا ………………………………………………………………………………………………………… 11

3-6-1- اقشار فرودست شهری …………………………………………………………………………………………………………. 12

7ـ1ـ ادبيات پژوهشي ………………………………………………………………………………………………………………………… 13

فصل دوم: چارچوب نظري                                                                               

مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 23

1ـ2ـ دوركيم و مطالعات اجتماعي دين ………………………………………………………………………………………………. 25

1ـ1ـ2ـ دين و اجتماعي …………………………………………………………………………………………………………………. 28

2ـ1ـ2ـ دين و نمادهاي مقدس………………………………………………………………………………………………………… 30

3ـ1ـ2ـ دين و مناسك ……………………………………………………………………………………………………………………. 32

1ـ3ـ1ـ2ـ مناسك عزاداري …………………………………………………………………………………………………………. 36

2ـ3ـ1ـ2ـ مناسك، تغييرات و بازتابندگي ……………………………………………………………………………………. 39

2ـ2ـ آرا و انديشه‌هاي گيرتز ……………………………………………………………………………………………………………… 41

1ـ2ـ2ـ مفهوم فرهنگ در نظريات گيرتز ………………………………………………………………………………………… 42

2ـ2ـ2ـ نماد …………………………………………………………………………………………………………………………………… 43

3ـ2ـ2ـ معنا ……………………………………………………………………………………………………………………………………. 44

4ـ2ـ2ـ دين از ديدگاه گيرتز ………………………………………………………………………………………………………….. 45

3ـ2ـ جمع‌بندي نظري ……………………………………………………………………………………………………………………….. 54

فصل سوم: روش‌شناسي    

مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 55

1ـ3ـ روش‌شناشي ……………………………………………………………………………………………………………………………… 56

1ـ1ـ3ـ روش‌شناسي گيرتز …………………………………………………………………………………………………………….. 56

2ـ1ـ3ـ روشها و تكنيك‌هاي تحقيق ………………………………………………………………………………………………. 65

3ـ1ـ3ـ روش‌شناسي تحليل و تفسير داده‌ها ……………………………………………………………………………………. 70

2ـ3ـ مناقشات روش‌شناختي ……………………………………………………………………………………………………………… 71

1ـ2ـ3ـ ديالوگ و خويشتن‌نگري انتقادي…………………………………………………………………………………………. 82

فصل چهارم: تاريخ و تشيع و مناسك عزاداري

مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 88

1ـ4ـ نگاهي اجمالي به تاريخ تكوين تشيع …………………………………………………………………………………………. 89

2ـ4ـ ايران پس از انقلاب 1357………………………………………………………………………………………………………….. 94

3ـ4ـ مروري اجمالي بر تاريخ عزاداري……………………………………………………………………………………………….. 101

4ـ4ـ مناسك عزاداري در سفرنامه‌هاي غربي‌ها …………………………………………………………………………………… 109

فصل پنجم:  يافته های ميدانی

مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 138

1ـ5ـ گفتمان كربلا پس از انقلاب اسلامي: دوران جمهوري اسلامي ………………………………………………….. 139

1ـ1ـ5ـ نريمان پناهي ……………………………………………………………………………………………………………………… 144

2ـ1ـ5ـ سيد محمد جواد ذاكر: سمبل سبك جديد …………………………………………………………………………. 145

3ـ1ـ5ـ مهدي اكبري: مداحي از حوزه فرهنگي مشهد……………………………………………………………………… 145

4ـ1ـ5ـ عبدالرضا هلالي: اوج جريان سبك جديد و ستاره مداحان …………………………………………………. 147

2ـ5ـ فضاي هياتها: اجتماعي هياتي……………………………………………………………………………………………………… 153

3ـ5ـ مفاهيم و نمادهاي اصلي گفتمان كربلا ………………………………………………………………………………………. 160

1ـ3ـ5ـ عزاداري …………………………………………………………………………………………………………………………….. 161

2ـ3ـ5ـ اندوه، ماتم و حزن………………………………………………………………………………………………………………. 163

3ـ3ـ5ـ اشك و گريه ……………………………………………………………………………………………………………………… 164

4ـ3ـ5ـ كربلا و عاشورا……………………………………………………………………………………………………………………. 168

5ـ3ـ5ـ نمادهاي انساني …………………………………………………………………………………………………………………. 172

6ـ3ـ5ـ عشق و ديوانگي ………………………………………………………………………………………………………………… 179

7ـ3ـ5ـ علم و كتل و نخل و غيره…………………………………………………………………………………………………… 182

8ـ3ـ5ـ حيوانات نمادين ………………………………………………………………………………………………………………… 185

9ـ3ـ5ـ آب و عطش و تشنگي ………………………………………………………………………………………………………. 186

4ـ5ـ صورت‌بندي امروزين گفتمان كربلا و مكانيسم‌هاي توليد معنا در آن …………………………………………. 188

5ـ5ـ گفتمان كربلا: ساختار معنايي، زبانشناختي و موسيقائي……………………………………………………………….. 197

6ـ5ـ گفتمان كربلا و حيات اجتماعي عزاداران……………………………………………………………………………………. 204

7ـ5ـ گفتمان كربلا و اخلاقيات و سبك زندگي عزاداران ……………………………………………………………………. 212

8ـ5ـ گفتمان كربلا و گفتمان انتظار……………………………………………………………………………………………………… 218

فصل ششم : نتيجه گيری…………………………………………………………………………………………………………………. 22

منابع و مآخذ………………………………………………………………………………………………………………………………………. 35

ضمائم………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 242

 


1ـ1ـ طرح مسئله

دين به مثابه نظام فرهنگي (گيرتز، 1973) و يك پديده اجتماعي(دوركيم، 1383) در مطالعات انسان‌شناختي جايگاه خاصي دارد. هر چند اين پژوهشها عمدتاً مبتني بر اديان قبيله و وجوه عجيب و غريب دين بوده‌اند(موريس، 1383)، با وجود اينها مطالعات انسان‌شناختي اديان بزرگ، بالاخص دين اسلام در وجه گسترده آن رواج بيشتري يافته است (گيرتز، 1968) اديان بزرگي همچون اسلام، عمدتاً در اين مطالعات بيشتر شامل بررسي مذهب اهل تسنن بوده، با وجود اين، مطالعات اندكي نيز در باب تشيع از منظر انسان‌شناختي صورت گرفته است(ر.ك. فيشر،1980). اسلام به عنوان يكي از اديان ابراهيمي جغرافياي تمدني خاص خودش را در پهنه وسيعي از جهان از قرن 2 هجري به بعد شكل داد. اين تنوع به همراه چالشهاي پيش روي اين مذهب جديد سبب تكثرهاي فرقه‌اي دروني آن شد. يكي از اين گرايشهاي اصلي اسلام، مذهب تشيع است كه خود اين مذهب نيز فرق و شاخه‌هاي دروني خودش را دارد. تشيع به عنوان مذهب گروه‌هاي فرودست و اقليت‌، عموماً در حيطه تمدن اسلامي ـ به جز در مراحل خاص ـ در حاشيه قدرت بوده است (الشيبي، 1380 و توال، 1383).

تاريخ تشيع پس از شهادت امام علي و صلح امام حسن و بالاخص شهادت امام حسين روند ديگري را از سر گذراند كه مهمترين ويژگي آن حاشيه بودگي در كنار اكثريت تسنن است. به همين سبب تلاش مستمري براي تمايز هويت خودي از اكثريت ديگري را دنبال كرده، اين تلاش در همه وجوه اين مذهب از باورها و مسائل كلامي و اعتقادي تا امور منسكي و … را شامل مي‌شود. تاكيد بر وجوه خاص در اين مذهب، بالاخص مناسك عزاداري محرم يكي از اين تلاشهاست. شهادت امام حسين، در كليت قضيه شبيه به سرنوشت ساير ائمه بوده است، اما اين حادثه تاريخي، در ذهن تشيع جايگاهي فراتر از يك امر تاريخي يافت و «در حقيقت فصل اساسي تاريخ شيعيگري شد» (توال، 1383: 31). به همين سبب هم تا امروز در ميان بسياري از گروه‌هاي شيعه حتي در كشوري مثل آمريكا يكي از عناصر اصلي ابراز هويت به شمار مي‌آيد (تكيم، 1384 و العمار، 1384).

اين تمايزيابي در آغاز تاريخ تشيع چندان رايج نبود، بلكه تشيع به تدريج مناسك خاص خودش را بنا به تنوع جغرافيايي و قومي و فرهنگي‌اش و در گذر زمان شكل داد (گيب، 1380). ايران يكي از مهمترين سرزمينهاي رشد و گسترش تشيع بوده است كه بالاخص با تاسيس و قدرت يافتن سلسله‌هايي مثل آل‌بويه و كيائيان و در نهايت صفويه، تشيع مذهب رسمي كشور ايران شد(جعفريان، 1379 و شوايتزر، 1380). اين جريان به واسطه پشتوانه سياسي كه در گسترش مذهب تشيع داشت، سبب نفوذ مذهب تشيع در بخشهاي بيشتري از جامعه ايراني گشت، نفوذي كه همراه بود با آميخته شدن هر چه بيشتر مذهب تشيع و فرهنگ ايراني كه شايد هم به دليل تشابه ساختاري اين دو مجموعه با هم باشد(ر.ك: بي‌من، 1381: 2ـ 51 و فيشر 1980). هر چند عموماً تشيع را در جامعه ايراني بصورت يك كليت يكدست و همسان مورد بررسي قرار داده‌اند، اما كساني مثل فيشر به تنوع و تكثر دروني مذهب تشيع در بخشهاي مختلف قشربندي اجتماعي ـ فرهنگي ايرانيان اشاره مي‌كنند (فيشر، 4: 1980).

اين تنوع و تكثر را در تاكيد بر وجوه خاصي از دين مثل وجوه عقلاني و فكري يا وجوه عاطفي و مناسكي به خوبي مي‌توان ديد. يكي از مهمترين موضوعاتي كه مي‌تواند مجراي بسيار مناسبي براي شناخت دينداري ايرانيان باشد، مقوله مناسك عزاداري محرم است كه فيشر آنرا «پارادايم كربلا» نام مي‌نهد. اما به دلايلي كه بعداً شرح خواهم داد، من آنرا «گفتمان كربلا» مي‌نامم. گفتمان كربلا، گفتماني است كه دال برتر آن حادثه كربلا و روايت عاشورا توسط دينداران شيعي است به نظر فيشر (1980) ساير گروه‌بندي‌هاي اجتماعي بر وجوه متفاوتي از مذهب تشيع تاكيد بيشتري دارند. همانطور كه گفته شد در مطالعات اجتماعي دين در ايران كمتر به اين مقوله گفتمان غالب در درون مذهب تشيع در اقشار و گروه‌بندي‌هاي مختلف (مثل روحانيون، صوفيان، بازاريان و طبقات بالاي شهري و در نهايت اقشار فرودست شهري و روستائيان و عشاير) توجه داشته‌اند. به دليل ساختار فرهنگي و سيال اين گفتمان و پيوندي كه با حيات دائماً در حال تغيير فرودستان شهري داشته، هميشه متحمل تغييرات بسياري نيز بوده است و اين مساله خود ناشي از ساختار مناسك مذهبي است. چرا كه مناسك مذهبي علاوه بر آنكه بازنماي دگرگونيها هستند، يكي از نقش‌هاي اصلي‌شان پيشبرد دگرگوني و اعتبار بخشيدن به دگرگوني‌هاست (بيتس و پلاگ، 1375: 678). مردم در طي تحول زندگي‌شان، نگرشها و ذهنيت‌شان نيز تغيير مي‌كند و اين سبب تغيير فهم آنها از عناصر اصلي مناسك مذهبي نيز خواهند شد. و از آنجا كه گفتمان كربلا حول شخصيت‌ها و حادثه‌هاي خاصي سامان‌دهي شده است، اين گفتمان و مناسك مربوط به آن نيز تغيير مي‌كند. زيرا «تغييرات مناسك تابع تغييراتي است كه در شيوه تلقي از اين شخصيت‌ها پيش مي‌آيد» (دوركيم، 1383: 113). بنابراين اين گفتمان و تغييرات آن بازنماي مناسبي براي زندگي مردم و تغييرات آن بالاخص در حيطه قشر اجتماعي مربوطه مي‌باشد.

اين گفتمان به دليل نقش مهمي كه در حيات اين مردم داشته است، در صور مختلفي تبلور يافته و مردم آنرا طي مكانيسم‌ها و صورت‌بندي‌هاي متنوعي بازسازي كرده‌اند. شكل سنتي تئاتر ايراني، يعني تعزيه يكي از اين صورت‌بندي هاست و همچنين صور ديگري مثل روضه، سفره‌هاي نذري خانگي، دسته‌هاي زنجيرزني در ماه محرم، هياتهاي سينه‌زني و عزاداري و مجالس مكرر و متعددي كه تحت تاثير اين گفتمان حيات ديني مردم را تشكيل مي‌دهند، همه بيانگر تكثر تجليات گفتمان كربلا در زندگي مردم هستند. يكي از صور مهم ظهور و بروز و عملكرد اين گفتمان، هياتهاي عزاداري هستند. نيمه دوم دهه هفتاد با گسترش چشمگير اين هياتها و محتواي آنها مواجه بوده‌ايم. كه بنا به گفته كارشناس سازمان تبليغات استان تهران، در حدود 15.000 هزار هيات ثبت شده در تهران وجود دارد كه اين آمار فارغ از هياتهاي غيررسمي و هيات هاي زنانه ثبت نشده است. در اين ميان موج خاصي از هياتها كه بيانگر تحولي عميق در روند سنتي هيات بود، رشد و گسترش خاصي پيدا كرد. موجي كه بسياري از مذهبي‌ها از آن با عنوان «هياتهاي پاپ» و «هياتهاي سبك جديد» ياد مي‌كنند. كه اين عنوان‌ها بيانگر تمايز آنها از سبك سنتي و رايج عزاداري بوده است.از سوي ديگر رسانه‌اي شدن محتواي اين هياتها هم از طريق صدا و سيما با پخش محتواي اين هياتها و همچنين رواج بازار CDها و نوارهاي مجالس مذهبي و ظهور ستاره‌گونه مداحان سبك جديد و تاكيد رسمي و غيررسمي زيادي كه بر گفتمان كربلا گذاشته مي‌شد، سبب گسترش هر چه بيشتر اين هياتها و محتواي آنها شد. آنچه كه از مشاهدات اوليه برمي‌آيد حضور گسترده نسل جوان در اين هياتهاست. هر چند متخصصان سنتي دين، بالاخص روحانيون، نقدهاي چندي به روند گسترش اين هياتها و محتواي آنها داشته‌اند، اما اين نقدها نه تنها اثري نداشته و بعضاً موجب رونق بيشتر آنها هم شده است. آنچه كه مهم است حضور گسترده اقشار فرودست شهري و بعضا روستائيان مهاجر در اين فضاها و گرايش شديد آنها به گفتمان كربلا در وجه خاص خودشان ست.

اين رساله در جهت بررسي گفتمان كربلا در شرايط حاضر و در صورت‌بندي جديد آن كه به نام «سبك جديد» معروف است و براي پي بردن به ويژگيها و مختصات فعلي دينداري اقشار فرودست شهري و تحولات آن سامان‌دهي شده است.لذا از يكسو با در نظر گرفتن اين گفتمان به مثابه يك پديده اجتماعي، رابطه آن با گروه‌بندي اجتماعي اين مردم، هويت اجتماعي و سياسي و تحولات آن بررسي خواهد شد و از سوي ديگر نقش گفتمان كربلا به مثابه نظام فرهنگي و يك نظام نمادين و منبع معنايي در زندگي اين قشر اجتماعي مورد بررسي قرار خواهد گرفت. اين دو سطح از تحليل مبتني بر تلفيقي از رويكرد جامعه‌شناختي دوركيم (براي سطح اول) و رويكرد تفسيري گيرتز (براي سطح دوم) مي‌باشد. قابل ذكر است كه اين رساله در پي تحليل صرف امر قدسي در درون اين گفتمان بنا به رويكردهايي مثل رويكرد ميرچاالياده (1376) يا رويكردهاي روان‌شناختي و ذهني و فكري صرف مثل رويكرد فريزر (1383)، و مالينوفسكي و تايلور(ر.ك: موريس، 1383) و همچنين رويكردهاي دين شناختي و كلامي و درون ديني كه بيشتر به دنبال پيرايش تحريفات و بازگشت به اصل واقعه و ارائه قرائتي «اصيل» هستند(مطهري، 1379، نوري‌نژاد، 1383) نيست، بلكه همانطور كه گفته شد بنا به رويكرد تلفيقي از نظريات گيرتز و دوركيم، به دنبال بررسي گفتمان كربلا، به مثابه يك ساختار فرهنگي و نظام نمادين و در ارتباط با امر اجتماعي و فرهنگي و به عنوان يك پديده اجتماعي هستم.

 

 

 

 

2ـ1ـ اهميت موضوع

در هر پارادايم علمي، موضوعات مورد پژوهش مي‌توانند از دو جهت اهميت لازم را براي تحقيق داشته باشند: يكي از جهت محتواي دروني خود موضوع و ديگر از جهت موقعيت آن موضوع در ساير موضوعات.

مساله مذهب و مناسك مذهبي نيز از اين دو جهت اهميت بررسي را دارند. مذهب از يكسو به عنوان بخشي از هر فرهنگ با نمادهاي مقدس و كاركردهاي آنها سروكار دارد(گيرتز، 1973). و از سوي ديگر به عنوان پديده‌اي اساساً اجتماعي با گروه‌هاي اجتماعي در ارتباط است (دوركيم، 1383). مذهب به مثابه مجموعه‌اي متشكل از باورها و مناسك، نظام نمادين خاصي را جهت حل مساله معنا و تامين پشتوانه اخلاقي براي اعضاي جامعه بر مبناي ايمان مذهبي‌شان فراهم مي‌كند. اما اين ايمان مذهبي بيش از هر چيزي از خلال مناسك مذهبي كسب مي‌شود (گيرتز، 1973) و اقتدار اخلاقي اجتماع از خلال اين مناسك به فرد انتقال مي‌يابد(دوركيم، 1383). لذا مناسك يك وجه بسيار مهم از هر ديني هستند كه از دو جنبه پويايي شناسي ـ براي بررسي تحولات اجتماعي و مذهبي يك جامعه ـ و هم از جنبه ايستائي‌شناسي ـ به عنوان بازنمايي وضع فرهنگ و اجتماع ـ قابل بررسي هستند.

به همين سبب هم يكي از موضوعات اساسي انسان‌شناسي ديني، پژوهش در باب مناسك ديني و محتوا و عملكرد آنهاست. از وجه خاص‌تر موضوع اين رساله نيز جامعه شيعي ايراني، بالاخص در قشر مورد نظر يعني فرودستان شهري از باب پژوهش‌هاي اجتماعي دين، آثار بسيار اندكي را در بر مي‌گيرد. علي‌رغم تاثير بسيار گسترده دين در حيات اين بخش از جامعه، به دلايل معرفت شناختي و روش‌شناختي خاصي عموماً از حيطه پژوهشها، بالاخص در باب مناسك عزاداري و به عبارت عامتر گفتمان كربلا در حاشيه بوده‌اند. اجتماع ايراني، بالاخص بعد از انقلاب مذهب را در همه عرصه‌ها و البته سياسي‌تر، تجربه كرد. و به دليل تاثير عميقي كه گفتمان كربلا، هم در شكل‌دهي معرفت ديني اين بخش از جامعه و هم در تامين منبع معنايي و تداوم هويت اجتماعي آنها در عرصه جامعه و فرهنگ دارد، پژوهش آن اهميتي خاص در شناخت حيات فرهنگي و ديني مردم دارد.

تحولات اخير اجتماع ايراني در حيطه مذهب و اجتماع و فرهنگ بر گفتمان كربلا در اين بخش از جامعه تاثيرگذار بوده است. لذا فهم اين تغييرات و محتواي آن، همراه با فهم تداوم‌ها و استرارهاي اين گفتمان در اين بخش از جامعه اهميت خاص خودش را دارد.

همچنين اندك بودن مطالعات اجتماعي دين، بالاخص با رويكردي انسان‌شناختي در باب مذهب مردم ايراني به همراه غفلتي كه در مطالعات اجتماعي دين ـ جامعه‌شناختي و انسان‌شناختي ـ در بررسي مناسك مذهبي در ايران رايج است، پژوهش در باب اين مناسك را اهميتي مضاعف مي‌بخشد.

از سوي ديگر مساله شكل‌گيري، تداوم و عملكرد مناسك ثانويه و رابطه و تاثير آن بر مناسك اوليه در مذهب تشيع جايگاه خاصي دارد. تشيع به دليل تاريخ تكوين خاص خودش (ر.ك: الشيبي، 1380 و توال، 1380) در وجوه متعددي متكي بر اين مناسك ثانويه بوده است. مناسك اوليه، مناسكي‌اند كه توسط بيانگذاران اصلي مذهب تدوين و ترويج پيدا مي‌كنند و معمولاً هم بسيار صورت‌گرايانه و فرمال هستند. ليكن مناسك ثانويه، مناسكي‌اند كه در اصل جزء مناسك اصلي مذهب نبوده‌اند، اما بنا به شرايط اجتماعي ـ تاريخي خاصي اولويت و اهميت بيشتري در يك نظام مذهبي پيدا كرده‌اند. اين اولويت يافتن ناشي از نقش و عملكردي است كه براي دينداران دارند، لذا فهم جايگاه اين مناسك ثانويه و موقعيت آن در نظام مناسك يك مذهب و چرايي اين موقعيت و پيامدهاي آن اهميت خاص خودش را دارد.

گفتمان كربلا به عنوان يك گفتمان ديني در اقشار فرودست شهري قابليت و پتانسيل سياسي و اجتماعي و مذهبي بسيار بالايي دارد كه هم مي‌تواند در اين اقشار به صورت يك خرده فرهنگ همنوا با ساير اجزاي مجموعه و هم در صورت مقتضي بصورت يك ضد فرهنگ، در تقابل با نظم مستقر عمل كند. لذا اين پژوهش مي‌تواند در وضعيت فعلي اين موقعيت دوگانه گفتمان كربلا را بصورت طيف گونه‌اي از يك خرده فرهنگ تا يك ضد فرهنگ بررسي كند.

با بررسي گفتمان كربلا مي‌توان ارتباط يك گفتمان ديني غالب در بخش خاصي از جامعه را با زمينه‌هاي اجتماعي و فرهنگي و مكانيسم‌هاي تاثير و تاثر متقابل آنها با يكديگر را فهميد و در نهايت مي‌توان صورت‌بندي گفتمان ديني اين بخش از جامعه و محتوا و عملكرد آنرا درك كرد. و از خلال اين صورت‌بندي گفتماني پي به وضعيت حالات روحي و سبك زندگي و هويت گروهي و اجتماعي دينداران و بازنمايي آن در كيهان‌شناسي و نظام باورها و اعتقادات آن گفتمان ديني و در نهايت تاثير آنرا بر منش اخلاقي و ساختار فكري ـ انگيزشي آنها بدست آورد.

 

3ـ1ـ ضرورت موضوع

عمده مطالعات اجتماعي دين در ايران عموماً معطوف به مساله سكولاريسم هستند و از سوي ديگر دين و مذهب تشيع را در كليت آن در نظر گرفته‌اند و مطالعات اندكي در باب موضوعات خاص‌تري از جمله مناسك عزاداري و گفتمان كربلا صورت گرفته و پژوهش‌هاي صورت گرفته نيز (در پيشينه پژوهشي به اين ادبيات اشاره خواهد شد) مناسك عزاداري را به عنوان جزئي فرعي در نظر گرفته‌اند.

بايد دقت كرد كه گفتمان كربلا علاوه بر موقعيت آن در اقشار مورد نظر اين رساله يعني فرودستان شهري در ساير اقشار نيز جايگاه مهمي دارد. از سوي ديگر مناسك عزاداري محرم به عنوان يك مناسك جمعي براي جامعه شيعي ايران اهميت بسيار زيادي دارد و كل جامعه را در فضايي مناسكي قرار مي‌دهد و همه مردم ـ حتي در مواردی اقليت‌هاي ديني ـ درگير آن مي‌شوند. لذا به سبب جايگاه گفتمان كربلا در تشيع ـ بالاخص اقشار مورد نظر ـ فهم وجه تاريخي معاصر اين گفتمان در شرايط فعلي و تحولات آن ضرورت خاصي براي بررسي اجتماعي و فرهنگي دين در ايران دارد.

ظهور اشكال جديد در مناسك عزاداري و محتواها و صورت‌بندي گفتمان كربلا، ضرورت فهم چرايي و چگونگي اين صور جديد و پيامدهاي آنها را ايجاد مي‌كند. اين تحولات از نظر عموم دينداران سنتي براي دين پيامد مناسبي ندارند، اما جداي صحت درون ديني اين صورت‌هاي جديد، ظهور و بروز آنها دلايل اجتماعي، فرهنگي و سياسي خاص خودش را دارد كه فهم آنها ضروري است.

لذا در كل فهم وضعيت فعلي گفتمان كربلا از جنبه‌هاي زير ضرورت دارد:

1ـ فهم رابطه نمادها مقدس گفتمان کربلا با حيات اجتماعي و فرهنگي فرودستان شهري؛ 2ـ فهم جايگاه اين گفتمان به مثابه ” نظام فرهنگی ” و ” پديده اجتماعی ” در حيات دينی مردم؛ 3- فهم آن به مثابه يك منسك ديني مهم و موثر در حيات دينداران؛ 4ـ فهم تحولات اين گفتمان به عنوان يك تغيير و تحول مذهبي در جامعه فعلي ايران شيعي؛

 

4ـ1ـ اهداف تحقيق

در هر پژوهشي اهداف آن بيانگر سمت و سوي روندهاي پژوهشي‌است. اهداف هر تحقيقي را در سه سطح مي‌توان در نظر داشت، 1ـ سطح اول براي فهم موضوع 2ـ سطح دوم براي توصيف آن و 3ـ سطح سوم براي تبيين و تفسير معناي موضوع.

در كل اين رساله نيز در جهت سه سطح فوق ساماندهي شده است، يعني فهم و توصيف و در نهايت تبيين و تفسير گفتمان كربلا در ساختار اجتماعي و فرهنگي فرودستان شهري.اما اين اهداف بصورت جزئي‌تر شامل فهم و توصيف وضعيت امروزي اين گفتمان و تحولات اخير آن و فهم صورت‌هاي جديد گفتمان كربلا و مناسك عزاداري در وهله اول مي‌شود. و در وهله دوم به سطوح تبين موضوع خواهيم پرداخت و هدف ما در اين مرحله، تبيين و تفسير نظام نمادين و نظام معنايي اين گفتمان و نقش آن در زندگي اجتماعي و فرهنگي و مذهبي مردم و همچنين تبيين و تفسير تحولات فعلي اين گفتمان و تغييرات و تداومهاي آن نسبت به گذشته را شامل مي‌شود.

در نهايت در بحث مطالعات انسان‌شناختي دين به فهم و تبيين موضوع سلسله مراتب مناسك در يك مذهب و چرايي و چگونگي مكانيسم‌هاي تاثيرگذاري و تاثيرپذيري آنها بر شرايط مذهبي و اجتماعي و فرهنگي پيروان آن مذهب خواهيم پرداخت.

بايد دقت كرد اين پژوهش به دنبال مطالعه كلامي گفتمان كربلا براي بررسي صحت و سقم محتويات و عناصر اين گفتمان از منظر درون ديني نيست. به عبارت ديگر هدف اين رساله در پي بررسي تاريخ‌نگارانه اين گفتمان يا ارائه تفسير جديد جامعه‌شناختي از واقعه تاريخي كربلا (آنگونه كه در كارهاي شريعتي، 1379 و مطهري 1379 ديده مي‌شود) نيست. به عبارت ديگر بنا به رويكردي دوركيمي (1383) هيچ دين باطلي وجود ندارد و همه باورهاي مذهبي ريشه در واقعيت دارند و بيانگر واقعيت هستند، لذا در بررسي اين گفتمان ديني نيز بحثي در باب بطلان و صحت و سقم تاريخي و درون ديني آن نيست. بلكه با رويكرد دوركيمي (1383) و رويكرد  تفسيري گيرتز( 1973) به دنبال كاركردهاي اجتماعي اين گفتمان و نقش آن در مساله هويت اجتماعي و حل مساله معنا و پيوند روحيات و سبك زندگي مردم با جهان‌بيني و نظام اخلاقي‌شان خواهيم بود.

 

 

5ـ1ـ سوالات تحقيق

پرسشهاي هر پژوهشي  بسته به چارچوب نظري تدوين مي‌شوند. در اين رساله نيز سعي شده بنا به رويكرد تئوريك آن، پرسشهاي خاصي براي كليه فرآيندهاي تحقيق در نظر گرفته شوند.

گفتمان کربلا به عنوان يك گفتمان ديني شامل يك نظام نمادين است كه در يكسري صور مناسكي تبلور پيدا مي‌كند و در نهايت حيات مذهبي دينداران را در اين وجه خاص شكل مي‌دهد. پرسشهاي اصلي اين پژوهش نيز در باب چگونگي صورت‌بندي نهايي گفتمان كربلا در قشر فرودستان شهري است. و در وهله دوم به چگونگي و چرايي رابطه اين گفتمان با زيست جهان اجتماعي و فرهنگي اين مردم و تاثيرات و پيامدهاي متقابل آنها خواهيم پرداخت.

اين پرسشهاي كلي در پرسشهاي جزئي‌تر زير خلاصه مي‌شوند:

– نظام نماديني كه در اين گفتمان وجود دارد، چه ويژگي‌هايي دارد؟

– نظام نمادين اين گفتمان ، بيانگر چه نظام معنايي است؟ به عبارت ديگر دلالت‌هاي معنايي اين نمادها چيست؟

– اين گفتمان چه رابطه اي با موقعيت اجتماعي اين قشر اجتماعي و هويت اجتماعي آنها دارد؟

– در حيات روزمره مردم(فرودستان شهري)و كنشهاي اجتماعي، فرهنگي و اخلاقی آنها، اين گفتمان چه نقشي دارد؟

– حيات اجتماعي و فرهنگي مردم چه تاثيري بر صورت‌بندي اين گفتمان دارد؟

– چه تحولاتي در اين گفتمان در شرايط فعلي جامعه و فرهنگ ايراني بوجود آمده است؟

– علي‌رغم اين تحولات، چه تداومها و استمرارهايي در اين گفتمان ديده مي‌شود؟

– اين گفتمان چه جايگاهي در موقعيت فعلي جامعه ايران و در كليت نظام مذهبي تشيع ايرانيان دارد؟

 


6ـ1ـ مفاهيم اصلي اين پژوهش

در هر پارادايم علمي، مفاهيم و نظام مفهومي يكي از مهمترين بخشهاي آن را شكل مي‌دهند(چالمرز،1379). انسان‌شناسي دين نيز بواسطه نوع مفاهيم و پروبلماتيك‌هاي خاص خودش توانسته از پارادايم جامعه‌شناسي دين متمايز شود.

در اين رساله كه يك پژوهشي در حيطه انسان‌شناسي دين خواهد بود سعي شده از صورت‌بندي مفهومي سنت پژوهشي انسان‌شناسي در باب دين و عناصر مربوطه استفاده شود. چرا كه اين مفاهيم در نحوه فهم و توصيف و در نهايت در صورت‌بندي تبيين و تفسير از موضوع بسيار مهم‌اند.

مهمترين مفاهيم اين رساله عبارتند از مذهب، مناسك(مناسك عزاداري)، گفتمان (گفتمان كربلا) خواهد بود.

معناي مورد نظر از اين مفاهيم در اين رساله مبتني بر ديدگاه نظريه‌پردازاني است كه چارچوب تئوريك اين رساله بر رويكرد آنها بنا شده است. لذا به شرح اين مفاهيم از منظر نظريه‌پردازان مورد نظر خواهيم پرداخت.

 

1ـ6ـ1ـ مذهب و مناسك

در نظريات دوركيم به عنوان يكي از اركان تئوريك اين رساله، مهمترين ويژگي رهيافتش به دين، تاكيد بر وجه اجتماعي دين است (گيدنز، 1363) براي او «دين به حد اعلا اجتماعي است. تصورات ديني، تصوراتي جمعي و بيانگر واقعيت‌هاي جمعي هستند» (دوركيم، 1383: 13). اين رويكرد دوركيم به معناي ناديده گرفتن امر قدسي نيست، چرا كه او ويژگي بنيادي دين را تقسيم جهان معلوم و شناختني براساس تقابل دوگانه مقدس و نامقدس مي‌داند. نكته مهمي كه در تعريف دوركيم از دين وجود دارد، نگاه مجموعه‌اي او به دين است. براي دوركيم دين قابل تقليل به يك اصل يا عنصر نيست بلكه «دين كلي متشكل از اجزاء متمايز و به نسبت فرديت يافته است» (قبلي، 54) براي او دين متشكل از مجموعه‌اي از باورها و مناسك است (قبلي).  «مناسك ديني شيوه‌هاي عملي هستند كه فقط در درون گروه‌هاي گردهم آمده پيدا مي شوند و هدف آنها برانگيختن، زنده نگه داشتن و يا بازسازي برخي حالتهاي ذهني گروه‌هاست»(قبلي، 13) دوركيم ميان جهان اجتماعي، وجدان اخلاقي و مناسك مذهبي رابطه خاصي را در نظر مي‌گيرد (قبلي، 1ـ 360). شرح مفصل منظر دوركيم را در بخش نظري خواهيم آورد.

از نظر گيرتز، دين به منزله بخشي از يك فرهنگ با نمادهاي مقدس و كاركردهاي آنها سر و كار دارد، تا روحيات آدمها، يعني آهنگ، خصلت و كيفيت زندگي و سبك اخلاقي و زيبائي شناختي و حالات زندگي آنها را با جهان‌بيني‌شان، يعني همان تصويري كه از واقعيت عملكرد اشياء دارند و فراگيرترين انديشه‌هاي آنها در باب نظم تنظيم كند (هميلتون، 1377: 274). به همين سبب از نظر او دين عبارتست از «نظامي از نمادها كه كارش استقرار حالت‌ها و انگيزش‌هاي نيرومند، قانع كننده و پايدار در انسانها از طريق صورت‌بندي مفاهيمي از نظم عمومي جهان هستي و پوشاندن اين مفاهيم با چنان حاله‌اي از واقع بودگي كه اين حالتها و انگيزشها بطور بي‌همتايي واقع‌بينانه به نظر آيد» (گيرتز، 90: 1973) او در اين تعريف تاكيد خاصي بر نمادهاي مقدس دارد. نمادهايي كه ]مي‌توان آنها را عناصر اصلي شكل‌بندي صوري و محتوايي يك گفتمان ديني هم دانست[ از نظر او هم موقعيت ما را در جهان بيان مي‌كنند و هم به اين موقعيت شكل مي‌دهند (قبلي، 90، 91). او مهمترين ويژگي دين را ايمان ديني مي‌داند. از منظر گيرتز، ايمان ديني همراه با روح تعهد و التزام است نه استدلال. براي او، مكانيسم ايجاد كننده ايمان، مناسك است. پذيرش مرجعيت چشم‌اندازهاي ديني از خلال مناسك براي دينداران امكان‌پذير مي‌شود. در مناسك مذهبي آميختگي نمادين روحيات معنوني و جهان‌بيني بوجود مي‌آيد و آگاهي‌هاي معنوي مردم را شكل مي‌دهد(قبلي، 89). گيرتز دين را به مثابه يك نظام فرهنگي[1] در نظر مي‌گيرد.گيرتز اين استعاره را در باب دين به كار مي‌برد تا دين را به مثابه امري فرهنگي در نظر بگيرد. چرا كه از نظر او فرهنگ يا قلمرو نمادين تمايز خاصي با نظام و ساختار اجتماعي دارد. اين تمايز در منطق انسجام اين دو حيطه است. براي گيرتز فرهنگ و قلمرو نمادين داراي انسجام منطقي ـ معنايي[2] است و نظام اجتماعي داراي انسجام كاركردي ساختاري[3] است(Eriksen & Nielsen, 2001:102).

يك نكته مهم در رويكرد اين دو نفر به دين اينست كه آنها برخلاف سنت گذشته انسان‌شناسي دين که بيشتر بر وجوه غريب و شگفت‌انگيز دين و تقليل كاركرد دين به تبيين و توجيه اين امور مي پرداخت(موريس، 1383: 13)، بر اين تاكيد دارند كه دين علاوه بر حل مسائل كلاني از قبيل رنج‌ها و شرها، به امور روزمره نيز مي‌پردازد. به عبارت ديگر دين و مذهب، جهان روزمره را نيز در قرار دادن آن در گستره‌اي از نمادهاي مقدس و نظم كلان تبيين و توجيه مي‌كند. «كار اصلي موجودات مقدس همانا نگهداري جريان عادي حيات به شيوه‌اي مثبت بوده است» (دوركيم، 1383: 38) و از نظر گيرتز نيز دين نه تنها كوششي در جهت توجيه جنبه‌هاي شگفت‌انگيز جهان است، بلكه در زمينه‌اي گسترده‌تر براي يكنواختي زندگي و جريان عادي آن نيز اعتباري فراهم مي‌كند (بختياري و حسامي، 1379 و موريس، 1383).

شرح بالا از مفهوم دين در نزد اين نظريه‌پردازان براي ارائه درك مقدماتي من از دين و مذهب در اين بخش كافي به نظر مي‌رسد و شرح مفصل آن را به بخش نظري ارجاع خواهيم داد. همانطور كه گفته شد اينها در بررسي دين به مقوله مناسك تاكيد خاصي دارند و بسيار نيز بدان پرداخته‌اند. به هر حال در ادبيات انسان‌شناسي نيز مناسك در كليت آن تعريف‌هاي متعددي را در بر گرفته كه همه آنها بر نوعي خروج از جريان عادي و تجربه‌اي متفاوت از زندگي در سايه حضور امر قدسي، همراه با فعاليت‌هاي زباني و بدني خاصي اشاره دارند(Bowie,2000:153-8). بر مبناي اين مولفه‌ها مناسك «مجموعه‌اي از سخنان بر زبان آمده، حركات انجام يافته و موضوعات و اشياء دستكاري شده است كه دقيقاً مورد جمع‌آوري و تدوين قرار گرفته، و به باور مربوط به حضور فعال و موثر موجودات مافوق طبيعي ارتباط مي‌يابد» (پانوف و پرن، 1382: 9ـ 258). مناسك عزاداري نيز گونه خاصي از مناسك است كه در مواقع بحران‌هاي ناشي از فوت يكي از اعضاي اجتماع يا به ياد چنين حادثه اي براي تجديد انسجام جامعه برگزار مي‌شود(دورکيم1383).

 

2ـ6ـ1ـ گفتمان، گفتمان كربلا

در زبان متعارف، گفتمان صرفاً يك تركيب منسجم يا معقول از گفتار يا نوشتار است (ون دايك، 1382: 383) اما در وجه علمي و تخصصي‌اش، يك گفتمان مجموعه‌اي از عبارات است كه زباني براي صحبت كردن ـ يعني روش بازنمايي ـ درباره نوع خاصي از دانش پيرامون يك موضوع را ارائه مي‌دهد. وقتي بيانات خاصي درباره يک موضوع در درون يک گفتمان خاص اظهار مي شوند، اين گفتمان امکان ساختن آن موضوع را به شيوه اي خاص فراهم مي‌آورد. همچنين اين گفتمان امكان ساختن شيوه‌هاي ديگري را كه موضوع مورد بحث را مي‌توان مطرح كرد، محدود مي‌سازد(هال، 1383: 36). به تعبير فوكو ماهيت يك گفتمان بگونه‌اي است كه باعث بيان گزاره‌هاي خاصي مي‌شود و از بيان گزاره‌هاي ديگر جلوگيري مي‌كند(فوكو 1380). از سوي ديگر يك گفتمان صرفاً حاوي يك عبارت نيست، بلكه شامل عبارات متعدي است كه با هم در كارند تا به چيزي شكل بدهند كه فوكو آنرا صورت‌بندي گفتماني مي‌نامد. اين عبارات جفت و جور يكديگرند، چون هر عبارت دلالت بر يك رابطه با كليه عبارات ديگر دارد. آنها به يك موضوع اشاره دارند و از يك سبك برخوردارند (هال، 1382: 36).

كربلا از يكسو اشاره به يك شهر مقدس شيعيان دارد و از سوي ديگر اشاره به مكان حادثه عاشورا دارد. حادثه‌اي كه در سال 61 هـ.ق منجر به شهيد شدن امام حسين شد(ابن اعثم كوفي. 1373 و مسعودي، 1381). اما اين حادثه در طي منسكي شدن و يادواره‌هاي مناسكي كه براي شهادت امام حسين و يارانش گرفته مي‌شد، سلسله مناسك خاصي را در مذهب تشيع حول خويش ايجاد كرد. به گونه‌اي كه واژه كربلا، جداي از دلالت مكاني، بيشتر دلالتي تاريخي ـ تاريخ مقدس ـ يافت و موضوعات مهمي براي تفكر ديني تشيع از جمله ظلم و بي‌عدالتي و مبارزه، مساله حقيت و شهادت و … در نظام دال‌هاي آن قرار گرفت(فيشر، 7: 1980و توال، 1383: 30). من اصطلاح گفتمان كربلا را با توجه به اصطلاح پارادايم كربلا، از فيشر (فيشر، 10: 1980) و همچنين با توجه به مفهومي که در باب مناسک مذهبي محرم و اعتقادات مربوط به آن با عنوان « دستگاه امام حسين » در ميان معتقدان رايج است اقتباس كرده‌ام. فيشر اين پارادايم را يك ساختار نمادين و فرهنگي مي‌داند كه طي تاريخ تشيع شكل گرفته و در طي انقلاب 57 برجستگي خاصي يافته است. او بر وجه عاطفي خاصي كه در اين پارادايم هست و نقش مهم آن در شناخت تاريخ و اجتماع تشيع اشاره دارد (قبلي، 13ـ10). اما بنا به دلايلي كه در بخشهاي بعدي خواهم گفت من واژه گفتمان را بر پارادايم ترجيح داده‌ام. لذا از اصطلاح گفتمان كربلا استفاده خواهم كرد. گفتمان کربلا در صورت‌بندي خاصي كه در اقشار فرودست دارد، در مجموعه عناصر مذهبي آنها، جايگاه كانوني خاصي دارد. گفتمان كربلا، گفتماني است كه دال برتر آن حادثه تاريخي كربلا است، اما نه در معناي تاريخ‌نگارانه آن، بلكه در معناي تاريخ قدسي (ر.ك: الياده، 1379). اين گفتمان بيانگر و بازنماياننده ارزش‌هاي كليدي مذهب تشيع از يكسو و تبيين مسائل و حل مساله معنا در زندگي اين مردم، به مثابه يك نظام فرهنگي، از سوي ديگر است. اين گفتمان همانطور كه در طرح مساله گفته شد بار هويتي خاصي را براي تشيع بالاخص در حيطه اقشار فرودست شهري كه معرفت ديني آنها بيش از هر چيزي با ساختار اين گفتمان هماهنگ است، فراهم كرده و از سوي ديگر رابطه عميقي را با ساختارهاي فرهنگي و اجتماعي آنان پيدا كرده است. البته بايد دقت کرد که گفتمان کربلا يکی از گفتمان های دينی مردم است و در ميان يک مجموعه گفتمان های دينی قرار می گيرد.

3-6-1- اقشار فرودست شهری

منظور از اقشار فرودست مردمي است که عموما از جنبه اقتصادي در موقعيت پايينی بوده و از لحاظ موقعيت شهرنشيني نيز عموما در محله هاي عادي و پايين شهر سکونت دارند و بعضا هم مهاجراني اند که ريشه روستايي دارند. به عبارت دقيق تر مقصود من از اين اقشار بيشتر متوجه قشري است که سروش(1382) آنها را ذيل دينداران معيشت انديش معرفي مي‌کند. به عبارت ديگر مفهوم اقشار فرودست شهري، با مولفه‌هاي اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و سياسي خاصي تعريف مي‌شود كه آنها را در موقعيت فرودستي از لحاظ اين مولفه‌ها به نمايش مي‌گذارد. يک نکته مهم در تعريف اين اقشار اينست که در آنها احساس فرودستی نسبت به کليت نظم، قدرت و ساختار اجتماعی وجود دارد. اين احساس در موضع گيری آنها نسبت به جامعه وجود داشته و معمولاً با نوعی ارزيابی اخلاقی منفی از وضعيت جامعه و فرهنگ همراه است.

البته مفاهيم ديگر از جمله فرهنگ، اجتماع، نمادها، امر مقدس و همچنين تقسيمات جزئي‌تري در مفاهيم قبلي مثل مناسك تقويت و … نيز در اين رساله به كار خواهند رفت. اما به دليل اينكه مفاهيم تعريف شده در بالا اهميت مركزي را براي رساله دارند، سعي شده در اين قسمت صرفاً به تعريف آنها پرداخته شود. مفاهيم حاشيه‌اي و فرعي‌تر در بخشهاي بعدي و در قسمت مربوطه توضيح داده خواهند شد. اما به هر حال اين رساله بيش از همه متكي بر مفاهيم مذهب، مناسك و گفتمان كربلا و قشر فرودست شهري است كه در فوق اينها را در حد نياز سعي كردم شرح دهم.

[1] . Gultural System

[2] . Logical- meaningfully

[3] . Causal- functionally

***ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد

یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل و با فرمت ورد موجود است***

متن کامل را می توانید دانلود نمائید

چون فقط تکه هایی از متن پایان نامه در این صفحه درج شده (به طور نمونه)

ولی در فایل دانلودی متن کامل پایان نامه

 با فرمت ورد word که قابل ویرایش و کپی کردن می باشند

موجود است

تعداد صفحه : 281

14700 تومان

 

این پایان نامه مصور است و حجم آن 64 مگابایت می باشد (با فرمت ورد)

پشتیبانی سایت :        ------        [email protected]

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

--  --