دانلود پایان نامه ارشد : بررسي و نقد استنادهاي قرآني و حديثي گفتارهاي صوفيانه

دانلود متن کامل پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته زبان و ادبيات فارسي

گرایش : زبان و ادبيات فارسي

عنوان : بررسي و نقد استنادهاي قرآني و حديثي گفتارهاي صوفيانه 

دانشگاه آزاد اسلامي

واحد ياسوج

 دانشکده علوم انساني، گروه زبان و ادبيات فارسي 

پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد «M.A»

گرايش: زبان و ادبيات فارسي

عنوان:

بررسي و نقد استنادهاي قرآني و حديثي گفتارهاي صوفيانه در كتاب عرفاني كشف المحجوب

 استاد راهنما:

 دکتر جليل نظري   

استاد مشاور:

دكتر مهدي فاموري

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                               صفحه

چكيده ………………………………………………………………………………………………………………………………………… 1

فصل اول كليات :

1-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………. 3

1-2- بيان مسأله ……………………………………………………………………………………………………………………….. 5

1-3- ضرورت تحقيق ……………………………………………………………………………………………………………….. 5

1-4- اهداف تحقيق ………………………………………………………………………………………………………………….. 5

1-5- پيشينة تحقيق ………………………………………………………………………………………………………………… 6

 

فصل  دوم : جايگاه عرفان و تصوّف

2-1- تصوّف و عرفان ………………………………………………………………………………………………………………… 9

2-1-1- تعريف تصوّف و معناي واژة صوفي …………………………………………………………………………… 9

2-2- فتوت و تصوّف ……………………………………………………………………………………………………………… 12

2-2-1- فتوت و جوانمردي ………………………………………………………………………………………………….. 13

2-3- سماع و تصوّف ……………………………………………………………………………………………………………… 14

2-4- فرقه‌هاي صوفيه …………………………………………………………………………………………………………… 17

2-4-2- قلمرو جغرافيايي حضور قلندريه ……………………………………………………………………………. 17

2-4-3- سيماي قلندر در تاريخ …………………………………………………………………………………………… 17

2-4-4- سلسلة قلندري ………………………………………………………………………………………………………… 18

2-4-5- ملامتيه …………………………………………………………………………………………………………………….. 18

2-4-6- محاسبيه …………………………………………………………………………………………………………………… 21

2-4-7- طيفوريه ……………………………………………………………………………………………………………………. 21

2-4-8- قصاريه ……………………………………………………………………………………………………………………… 21

2-4-9- جنيديه …………………………………………………………………………………………………………………….. 21

2-4-10- نوريه ………………………………………………………………………………………………………………………. 21

2-4-11- سهليه ……………………………………………………………………………………………………………………. 22

2-4-12- حكيميه ………………………………………………………………………………………………………………… 22

2-4-13- خفيفيه ………………………………………………………………………………………………………………….. 22

2-4-14- خرازيه …………………………………………………………………………………………………………………… 22

2-4-15- سياريه …………………………………………………………………………………………………………………… 22

2-4-16- حلوليه ……………………………………………………………………………………………………………………. 22

2-5- معنا ومفهوم عرفان ………………………………………………………………………………………………………. 23

2-5-1- ويژگي عرفان …………………………………………………………………………………………………………… 24

2-5-2- اشراق و عرفان ………………………………………………………………………………………………………… 25

2-6- عرفان و ولايت ……………………………………………………………………………………………………………… 26

2-7- جايگاه ولايت و تفاوت آن در ميان تصوّف و تشيع …………………………………………………… 28

2-8- اصول و مسايل تصوّف و عرفان …………………………………………………………………………………… 28

2-8-1- وحدت وجود ……………………………………………………………………………………………………………. 28

2-8-2- معشوق حقيقي و اسماء و صفات آن …………………………………………………………………….. 29

2-8-3- حسن و عشق ………………………………………………………………………………………………………….. 30

2-8-4- رياضت ……………………………………………………………………………………………………………………… 32

2-8-5- انگيزه و اسباب سير و سلوك عرفاني ……………………………………………………………………. 33

2-8-6- شهود و فنايا ديدار و وصال …………………………………………………………………………………….. 35

2-8-7- راز …………………………………………………………………………………………………………………………….. 36

 

فصل سوم : بررسي، تفسير و نقد استنادهاي قرآني و حديثي كشف‌المحجوب

3-1- علم ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 40

3-2- فقر ………………………………………………………………………………………………………………………………… 53

3-3- تصوّف ……………………………………………………………………………………………………………………………. 63

3-4- مرقعه ……………………………………………………………………………………………………………………………. 68

3-5- فقر و صفوت …………………………………………………………………………………………………………………. 72

3-6- ملامت …………………………………………………………………………………………………………………………… 73

3-7- باب في ذكر ائمتهم من اهل بيت ……………………………………………………………………………… 77

3-8- اهل صفه ………………………………………………………………………………………………………………………. 80

3-9- مقامات عرفاني ……………………………………………………………………………………………………………… 81

3-9-1- رضا …………………………………………………………………………………………………………………………… 81

3-9-2- حال و مقام ………………………………………………………………………………………………………………. 84

3-9-3- صحو و سكر …………………………………………………………………………………………………………….. 85

3-10- ايثار …………………………………………………………………………………………………………………………….. 88

3-11- نفس و هوي ………………………………………………………………………………………………………………. 93

3-12- مجاهدت نفس …………………………………………………………………………………………………………. 99

3-13- كلام في حقيقت هوي نفس ………………………………………………………………………………….. 105

3-14- ولايت ……………………………………………………………………………………………………………………….. 108

3-15- كرامت ………………………………………………………………………………………………………………………. 110

3-16- تفضيل انبياء بر اولياء ………………………………………………………………………………………………. 115

3-17- فنا و بقا ……………………………………………………………………………………………………………………. 118

3-18- غيبت و حضور ………………………………………………………………………………………………………… 122

3-19- جمع و تفرقه …………………………………………………………………………………………………………… 125

3-20- حلوليه و كلام دربارة روح ………………………………………………………………………………………. 129

3-21- معرفت خدا ……………………………………………………………………………………………………………… 132

3-22- توحيد ………………………………………………………………………………………………………………………. 141

3-23- ايمان ………………………………………………………………………………………………………………………… 145

3-24- طهارت ……………………………………………………………………………………………………………………… 148

3-25- توبه …………………………………………………………………………………………………………………………… 150

3-26- نماز …………………………………………………………………………………………………………………………… 155

3-27- محبت ………………………………………………………………………………………………………………………. 157

3-28- زكات ………………………………………………………………………………………………………………………… 163

3-29- جود و سخا ………………………………………………………………………………………………………………. 166

3-30- روزه ………………………………………………………………………………………………………………………….. 167

3-31- حج …………………………………………………………………………………………………………………………… 171

3-32- صحبت و آداب آن ………………………………………………………………………………………………….. 175

3-33- خوردن ……………………………………………………………………………………………………………………… 183

3-34- راه رفتن …………………………………………………………………………………………………………………… 187

3-35- خواب در سفر و حضر …………………………………………………………………………………………….. 191

3-36- سخن گفتن و خاموشي ………………………………………………………………………………………….. 195

3-37- درخواست ………………………………………………………………………………………………………………… 204

3-38- تزويج و تجريد …………………………………………………………………………………………………………. 206

3-39- اصطلاحات عرفاني ………………………………………………………………………………………………….. 211

3-39-1- وقت …………………………………………………………………………………………………………………….. 211

3-40- سماع ……………………………………………………………………………………………………………………….. 225

 

فصل چهارم : نتيجه‌گيري

4-1- نتيجه‌گيري ………………………………………………………………………………………………………………… 245

4-2- پيشنهادات ………………………………………………………………………………………………………………….. 248

فهرست منابع ………………………………………………………………………………………………………………………… 249

چكيده لاتين ………………………………………………………………………………………………………………………… 254

 

چكيده :

موضوع اين پايان‌نامه استنادهاي قرآني و حديثي است كه هجويري در كتاب كشف‌المحجوب از‌آن استفاده كرده است، قرآن، آيات، و احاديث را مبناي گفتار و سخنان خويش قرار داده است.

در اين نوشته پس از مقدمات لازم فصلي تحت عنوان كليات و فصل اول پايان نامه نوشته شده، فصل دوم را هم به جايگاه عرفان و تصوّف و فرقه‌هاي صوفيه اختصاص داده است. فصل سوم كه بدنه‌ي اصلي پايان‌نامه بوده، به ترتيب عناوين فصول و مطالب كشف‌المحجوب مي‌باشد، ابتدا ذيل هر عنوان مقدمه گونه بيان شده، و پس از آن هم آياتي كه هجويري در آن زمينه ذكر كرده آمده است. براي اينكه مقايسه‌اي صورت گيرد و معلوم شود كه هجويري در اين استنادها تا چه ميزان دقيق‌ بوده گفتار او با چند كتاب عرفاني ديگر و نيز كتاب‌هاي تفاسير زيادي مقايسه شده است.

واژگان كليدي :

كشف‌المحجوب هجويري، استنادهاي قرآني، استنادهاي حديثي

1. مقدمه :

هدف از نوشتن اين رساله بررسي، تفسير، ونقد شواهد قرآني موجود در كشف‌المحجوب است.

اين كتاب از ‌آثار تعليمي صوفيه و متعلق به دورة نخستين نثر فارسي است. اهميت كتاب در اين است كه اطلاعات فراواني از تصوّف و موضوعات مربوط به آن در اختيار خواننده قرار مي دهد. نثر آن در قسمت‌هاي مختلف متفاوت است و با موضوع سخن ارتباط مستقيمي دارد؛ با وجود تنوع موضوعات و گوناگوني نثر در كشف المحجوب، اين كتاب ساختاري منسجم و يكپارچه دارد. كشف‌المحجوب هجويري يكي از متون استثنايي قرن پنجم و از نخستين كتاب‌هاي فارسي در موضوع تصوّف است. در كشف و المحجوب دو ساختار عمده قابل تشخيص است : 1- ساختار متن 2- ساختار روايت؛ ساختار متن كل كتاب را در بر مي گيرد و ساختار روايت به حكايت‌ها اختصاص دارد و اين دو از شبكة در هم تنيده‌اي از روابط ميان اجزاي متن به وجود مي‌آيند و به آن وحدت و انسجام مي‌بخشند؛ اين كتاب را مي‌توان با روي‌كردهاي گوناگون مورد بررسي قرار داد؛ يكي از موضوعات بسيار مهم، استناد فراوان به آيات، احاديث، حكايت‌ها و … مي‌باشد. نويسندة آن با به كار گيري شيوه‌هاي- به طور خودآگاه يا ناخودآگاه- در تبيين انديشه‌هاي خود و تأثير برمخاطب بسيار موفق عمل كرده است. تأويل مباحث و شيوة خاص هجويري در تبيين و تفصيل مطالب مهم‌تري عواملي است كه در پيوند دادن اجزاي مختلف كشف‌المحجوب – هم اجزاي اصلي و هم فرعي – به يكديگر نقش دارند. در اين پژوهش اطلاع بر سبب فرود آمدن آيه كه از آن به شأن نزول تعبير مي‌كنند در تفسير، روشن‌گري معني آيه، و دريافتن موقعيت زماني آ‌ن مدخليت فراوان دارد، و روشن‌گر مسير فكري مفسر و محقق در فهم معني آيه و استنباط احكام آن مي‌باشد. نگارنده در مواردي كه شأن نزول سوره يا آيه اي در اخبار متقدمان آمده آن را به شرح نقل كرده است. اين رساله در چهار فصل تنظيم شده است. فصل اول: تحت عنوان كليات شامل بيان مسأله، ضرورت تحقيق، اهداف تحقيق، پيشينة تحقيق و چگونگي گردآوري مطالب مي‌باشد. فصل دوم : پيرامون تعريف تصوّف و معناي واژة صوفي، و مروري بر فرقه‌هاي صوفيه به ويژه دو فرقة قلندريه و ملامتيه كه از معروفيت بهتري برخوردار بوده‌اند، و همچنين به معنا و مفهوم اصطلاحي عرفان كه سبب مي‌شود عارف با كشف و شهود و اشراق به حقايق امور آن گونه كه هستند اطلاع پيدا كنند تا به علوم ظاهر و باطن دست يابد، اشاره شده است و به صورت مختصر، رابطة بين اشراق و عرفان و به روش مفصل‌تري، ارتباط ولايت و عرفان، اصول و مسائل اساسي تصوّف و عرفان شامل وحدت وجود، معشوق حقيقي و اسماء و صفات او، حسن و عشق، عشق حقيقي و مجازي، انگيزه و اسباب سير و سلوك عرفاني، رياضت، راز داري، شهود و فنا، ديدار و وصال، با مراجعه به كتب بسياري در زمينة عرفان و تصوّف پرداخته است، و در ادامه هم، حاصل يافته‌هاي خود نسبت به هر كدام از موضوعات مذكور از نظر خوانندگان خواهد گذشت. فصل سوم: داراي يك پيش مقدمه شامل مباحثي پيرامون قرآن، حديث، و اشاره به مؤلفان بزرگ و معروف صوفيه، مانند ابونصر سراج طوسي، كلابادي، قشيري، به ويژه هجويري كه طرح جامعي از نظام تصوّف را عرضه كرد و ابواب كتاب خود را به آيات و احاديث زينت داده مي‌باشد. شيوة نويسنده در اين فصل به گونه‌اي است كه ابتدا عنوان هر باب را تفسير و بررسي كرده و سپس به ذكر آيات و احاديث مربوط به هر عنوان پرداخته است. از آن‌جا كه هجويري در اين كتاب بيشترآيات را دوبار ذكر كرده، نگارنده با نهايت دقت سعي كرده، هر آيه‌اي كه يك بار نوشته شده، مجدداً تكرار نشود. بررسي تفسير آيات و احاديث اين رساله با مراجعه به بسياري از كتب تفاسير قرآن، از قبيل تفسير الميزان علامه طباطبايي، تفسير نمونه مكارم شيرازي، تفسير قرآن مهر رضايي اصفهاني، تفسير شريف صافي اثر فيض كاشاني، بهشت كافي و اصول كافي، هر دو از كليني، احتجاجات و بحارالانوار مجلسي، اسرار آل محمد و تاريخ سياسي صدر اسلام هر دو از هلالي صورت گرفته است. نگارنده متناسب با درك و فهم خود آن چه از مضامين آيه‌ها و احاديث فهميده، بيان كرده است، به عنوان مثال، در باب علم ابتدا مطالبي دربارة ارزش و تأثير علم، آفات علم مانند غرور، كبر، حسد، ذكر كرده و سپس آيات و احاديث مربوط به هر عنوان را مورد بررسي قرار داده است. در باب فقر، به همين منوال به توضيح مطالبي پيرامون آن پرداخته، در ادامه هم آيات و احاديث موضوع فقر را همراه با شرح و بررسي برشمرده است،‌در باب‌هاي بعدي كه شامل تصوّف، صحو و سكر، ايثار، نفس و هوي، مجاهدت نفس، ولايت، كرامات، تفضيل انبياء بر اولياء، فنا و بقا، غيبت و حضور، جمع و تفرقه، حلوليه و كلام دربارة روح، معرفت خدا، توحيد، ايمان، طهارت، توبه، نماز، محبت، زكات، جود و سخا، روزه، حج، صحبت و آداب آن، خوردن، راه رفتن، خواب در سفر و حضر، سخن گفتن و خاموشي، درخواست، تزويج و تجريد، اصطلاحات عرفاني و سماع مي‌باشد، نگارنده ابتدا به ذكر مطالبي پيرامون هر عنوان پرداخته و سپس آيات و احاديث مورد استناد هجويري حول هر موضوع را مورد تحليل قرار داده است. در فصل چهارم: هم به نتيجه‌گيري اين مهم پرداخته است.

1-2- بيان مسأله

در كتب صوفيه و مشايخ مطالب به ظاهر پراكنده‌اي نوشته شده، ولي بعضي از اين مطالب نوعي وحدت دروني دارند و همة سخنان آن‌ها با استناد به قرآن و احاديث و تعابير ديني بيان شده است. نگارنده سعي دارد در اين پايان‌نامه به بررسي استنادهاي قرآني و حديثي گفتارهاي صوفيانه در كتاب عرفاني كشف المحجوب بپردازد. لذا به توضيحاتي مختصر پيرامون كتاب مذكور بسنده مي‌كنيم: نخستين كتابي كه در تصوّف به زبان فارسي نوشته شده كشف‌المحجوب است، شيوة هجويري در اين كتاب تلفيقي از اللمع و رسالة قشيريه است مثلاً آن‌جا  كه هجويري از محبت، و اصل و حقيقت آن سخن مي‌گويد، گفتار خود را براساس اين آية قرآني مستند مي‌سازد: يا ايُهاالذّينَ آمنوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنكُم عَنْ دينهِ فَسَوْفَ يأتيِ اللهُ يُحِبِهُّم و يُحِبونَهُ، نكته قابل توجه اين است كه، بخش پاياني اين آية شريفه يعني يأتي اللهُ بِقْومِ يُحِبهُّمْ و يُحِبّونَهُ با اين مفهوم كه خدا ايشان را دوست دارد و آن‌ها خدا را دوست دارند، اغلب ماية سخن كساني شده است كه درباره محبت سخن گفته‌اند. نگارنده اين نكته را يادآور مي‌شود كه قرآن كريم، تعاليم پيامبر خاتم، و حديث يعني سخنان منقول از پيامبر و معصومين تأثيري مضاعف در سخنان مشايخ صوفيه داشته است. در اين پايان‌نامه تلاش مي‌شود استنادهاي قرآني و حديثي گفتارهاي صوفيانه نقد و بررسي و سپس دسته‌بندي و در دسترس پژوهنده‌گان قرار گيرد.

1-3- ضرورت تحقيق :

از آن‌جا  كه كتابها و مقالات متفاوتي پيرامون عرفان و تصوّف به رشتة تحرير در آمده و همگي آن‌ها در حد معرفي اجمالي و كلي بوده، و تحقيق كامل و رسايي پيرامون استنادهاي قرآني و حديثي سخنان صوفيه چه در داخل و چه در خارج صورت نگرفته است، تحقيق حاضر تلاشي است كه به بررسي استادهاي قرآني و  حديثي موجود در كشف المحجوب مي‌پردازد. نگارنده در تفسير آيات از تفاسير متعدد استفاده كرده است و از آن‌جا  كه بيشتر آيات و احاديث مورد استناد صوفيان براساس ذوق شخصي بوده و تغييرات تاجايست كه برخي سخنان مشايخ جنبة خبري (حديثي) يافته حال آن‌كه در كتب احاديث از اين سخنان خبري به ميان نيامده، لهذا اين پايان نامه بر آن است كه به بررسي استنادهاي قرآني و حديثي در كشف المحجوب بپردازد.

 1-4- اهداف تحقيق :

بررسي استنادهاي قرآني و حديثي كشف المحجوب هجويري، توضيح و تفسير آيات قرآني براساس كتب تفاسير قرآن، حديث و علوم قرآني مي‌باشد، ديدگاه نگارنده در پايان هر آيه و يا حديث هم بيان شده است. چون هر نويسنده‌اي كه در زمينة تصوّف اثري نوشته، بي‌گمان در نوشته‌ها و گفتار خود تحت تأثير معلومات و عقايد شخصي‌اش قرار گرفته‌ است، به وضوح مي‌توان نشانه‌هاي اين تأثير را در آثار او ديد. در بيشتر كتابهايي كه دربارة صوفيان و استنادهاي قراني و حديثي آن‌ها نوشته شده، اين قاعده جاري و بلكه اقوي است، كشف المحجوب هم از اين قاعده مستثني نيست و از آن‌جا  كه هجويري در كتاب خود هر جا پيراموني موضوعي سخن گفته به آيه و يا حديث قرآني استناد جسته لذا ما سعي كرديم در اين پايان نامه به بررسي و تفسير اين آيات و احاديث بپردازيم.

1-5- پيشنة تحقيق

اصولاً مشايخ صوفيه در بيان مفاهيم تصوّف و عرفان سخنان خود را با استناد به آيات و احاديث بيان كرده‌اند و گاهي در آغاز هر فصلي آيه و يا حديثي مي‌آورند اما جالب آن است كه در تفسير و تبيين اين آيات و احاديث، در بسياري مواقع براساس ذوق خودشان عمل نموده‌اند. اين تغييرات تا جايي است كه برخي گفتارهاي مشايخ جنبه خبري (حديثي) يافته حال آن‌كه در كتب احاديث از اين سخنان خبري نيست، هم مشايخ و هم كساني كه درباره صوفيه تحقيق كرده‌اند بر اين باورند كه سخنان اين طايفه تفسير و تعبيري از قرآن و سيره پيامبر اكرم(ص) است و هرگز صوفي پيدا نمي‌شود كه مدعي باشد گفتار او مطابق مباني اسلامي نيست، به عبارت ديگر گفتار صوفيان قرائتي از دين است، تا جائيكه كلام خويش را قرآن مي‌شمارند. در باب اينكه گفتار مشايخ تفسير دين است در كتاب‌هاي مختلف به صورت پراكنده مطالبي به رشتة تحرير در آورنده‌اند در اين جا به معرفي تعدادي از اين آثار مي‌پردازيم:

ابوالحسن علي‌بن عثمان هجويري در كشف المحجوب در هر فصلي كه سخن گفته از آيات و احاديث بسياري استناد كرده است، به عنوان نمونه در باب اثبات العلم آن‌جا  كه پيرامون علم سخن مي‌گويد، از آيات و احاديث استفاده كرده تا باب آخر آن كه پيرامون سماع سخن به ميان آورده است، همچنين در فصلي كه به آداب راه رفتن اختصاص داده است، به اين آيه قرآني استناد جسته است تَشْهُدْ اَرجُلُهُمْ بما كانوايَكْسِبون و پاهاي ايشان گواهي مي‌دهد برآن‌چه  مي‌كردند.

اثر ديگري بنام رسالة قشيريه به نكات جالبي درباره ذكر گفتن پرداخته و مي‌گويد : در بهشت صحراهاست، چون ذاكر به ذكر مشغول گردد، فرشتگان درخت‌ها مي‌كارند و وقتي كه فرشته‌اي مي‌ايستد، وي را گويند چرا ايستادي؟ گويد، آن كس كه براي او همي كشتم بايستاد، با استناد به اين آية قرآني سخن خود را مزين مي‌كند، انّا نَحْنُ نَزَلنا الذكرَ و انّالَهُ لَحافِظون : خود ما ذكر را نازل كرديم و ما حفظ كننده آن مي‌باشيم.

نجم‌الدين رازي صاحب مرصاد العباد در فصلي كه به تحليه روح بر قانون حقيقت نوشته است مي‌گويد : كمال مرتبة روح در آراستگي روح به صفات ربوبيت آمده است و اين آية قرآني را آورده است كه، يَسْئلونكَ عَن اَلْروحِ قُلْ اَلرُوحُ مَنْ اَمْرِرَبّي، مي‌پرسند تو را از جان (كه چيست و چگونه است) بگوي جان من از امر خداوند من است.

اثر ديگري بنام الانسان الكامل از عزيزالدين نسفي، به مسأله تربيت نزد صوفي پرداخته و هدف از تربيت را ساختن انسان كامل دانسته است.

تعداد صفحه :263

قیمت : 14700تومان

———–

——-

پشتیبانی سایت :               serderehi@gmail.com

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

--  --