خودمان ‌یسازی بازار؛ تهیدستان و سیاست معاش

                                                                     

 

                      دورۀ هشتم، شمارۀ 1، بهار و تابستان 1395، ص 5627

 

خودمان ‌یسازی بازار؛ تهیدستان و سیاست معاش

 

تقی آزاد ارمکی1 و علیرضا صادقی *2

تاریخ دریافت: 01/08/1395 – تاریخ پذیرش: 16/12/1395

 

چکیده

از دهۀ هفتاد با عقب نشینی فزاینده دولت از تأمین معاش تودههاا  تییدتاتام موراور باودهاناد  مایحتاا  رارور     زندگیشام را در بازار رها شده خریدار  کنند. این مقاله با تمرکز بر تال ها  ریارت اقتصاد  در اوایل دهۀ نود خورشید  میکوشد به این پرتش پاتخ دهد که تییدتتام در واکنش به تیاجم گسترده بازار به کدام تیاتات یاااتتراتژ  معیشتی متوتل شدهاند؟ تحقیق بر پایه نظریه «پیشرو  آرام» و به روش کیفی )مردم نگار ( انواام شادهاتت. کانوم اصلی مطالعه شیرها  تلطام آباد و اکرر آباد و مناطق مواور آم در حاشایه پایتتات اتات. داتاتامزندگی تییدتتام در تال ها  اخیر نشام میدهد گروهیا  حاشیها  شده برا  ادامۀ بقا باه باازار  منعطا تار ودوتتانهتر پناه بردهاند.  خودمانیتاز  بازار یا همام ترتیرات غیر رتامی خریاد نسایه شایوه ا  خاا  از تاأمینکالاها  مصرفی در بازار اتت که با موقعیت ماد  ناامن و شکنندۀ گروه ها  فاقد امتیاز شیر  تازگار  بیشاتر دارد. با وجود ایان  باا شادت گارفتن دتاتدراز  باازار  باه زنادگی تییدتاتام موموعاها  از کشامکش هاا و    مقاومتها  روزمره در مناترات بازار خودمانی بروز کرد. تصاحب آرام اموال و دارایای  دکاام هاا و فروشاگاههاااقدام عملگرایانه تییدتتام برا  رهایی از تنگناها  معیشتی بود.

 

کلیدواژهها: بازار غیر رتمی  تصاحب آرام  تعدیل تاختار   تییدتتام  زندگی روزمره  شاورش خریاد نسایه   معیشت.

                                                           

  1. اتتاد جامعه شناتی دانشگاه تیرام. tazad@ut.ac.ir
  2. دانش آموخته دکترا جامعه شناتی دانشگاه تیرام. )نویسندۀ مسئول( Alirezasadeghi58@gmail.com

این مقاله برگرفته از بتشی از پایام نامۀ دکترا  علیررا صادقی به راهنمایی دکتر تقی آزاد ارمکی با عنوام «زندگی روزمرۀ تییدتتام شیر » اتت. از اتتادام مشاور دکتر آص  بیات و دکتر یوت  اباذر  تشکر میشود.

مقدمه و بیان مسئله

از دهۀ هفتاد در ایرام دولتها به تدریج از مسئولیتها  اجتماعی که مشتصه پوپولیسم انقلابی دهۀ شصت بود  عقب نشستند و تأمین نیازها  تییدتتام را به بازار تپردند. گسترش منطق نئولیررالی بواتطۀ اجرا  «تعدیل تاختار » از دهۀ 1980 ترعاتی برا  فضا  شیر  داشت که بیات آم را «شیر نولیررال» مینامد. شیر نولیررال شیر  بازار محور اتت که بیشتر با منطق بازار شکل گرفته تا نیازها  تاکنانش و بیشتر به منافع شتصی یا شرکتی پاتخ میدهد تا دغدغهها  عمومی. شیر نئولیررال با مقرراتزدایی و خصوصی شدم فزایندۀ تولید  مصرف جمعی و فضا  شیر  تعری  میشود؛ شیر  که ترمایهدار در تعقیب توددهی اتت تا خدمت به نیازها  عمومی. این بدین معناتت که دولتها  نقش کمتر  را در مقایسه با قرل در شکلدهی شیر ایفا میکنند و یا به نفع انراشت ترمایه عمل میکنند تا منافع تاکنام شیر .

این تودید تاختار ترب تغییرات زیاد  در قلمروها  کار/ تولید  مصرف جمعی و زیست جیامها میشود و پیامدها  وتیعی برا  پیکربند  فضا و تیاتتها  شیر  دارد )بیات  2012(.   

این مقاله به طور خا  بر قلمرو معاش تییدتتام و اتتراتژ  معیشتی آنیا بارا  تاأمینکالاها  مصرفی در بازار متمرکز شده اتت و آم را در بستر تغییرات اجتمااعی تاالیا  اخیارپی میگیرد. در دهۀ شصت «تعاونیها  مصرف محلی» و نظام «تیمیه بند » نقاش میمای دردتترتی تییدتتام به کالاها  مصرفی ارزام قیمت داشت. تا تال 1364 حدود 600 هزار نفاراز تیرانیها در 530 تعاونی مصرف محلی با یکدیگر همکار  میکردند )بیاات 1391: 178(.

این تازوکارها  نیاد  راه حل حکومتمند  برا  ررورتهاا  تااریتی تاال هاا  نتساتانقلاب و دورام جنگ بود .از دهه هفتاد زنادگی شایروندام  در ایارام باه طارز  گساترده درمعرض تیاجم پروژه بازار  کردم جامعه قرار گرفت )مالوو  1386(. دولتها با اجرا  برناماۀتعدیل تاختار  تصمیم به محدود کردم کالاها  یارانها  و خصوصی شدم نظام توزیاع کاالاگرفتند و نیازها  مصرفی تییدتاتام را باه هاو  و هاوز باازار تاپردند. در نتیواه  عرراۀکالاها  کوپنی برچیده شد و تعاونیها  مصرف )محلی  کارگر  و کارمند ( عملاً از شاکلو رونق افتادند1. در تال 1389 در اتاتام تیارام 16 هازار  و 600 تعااونی و تعااونی  مصارف)کارگر  و کارمند ( با بیش از 3 میلیوم عضو وجود داشت؛ اما «از اهداف اولیۀ تشکیل خاودفاصله گرفته» بودند و «به جا  تأمین نیاز اعضا  خود به فروش آزاد» می پرداختند2.

در چنین اوراع و احوالی تییدتتام شیر  مورور بودناد کالاهاا  مصارفی را در باازاربیش از پیش رها شده تأمین کنند. چنانچه این اتتدلال بلوخ را بپذیریم که «هر نظام اجتمااعینه فقط بر اتاز تاختار درونیاش بلکه بواتطۀ واکنشهایی که تولیاد مایکناد نیاز توصای      میشود» )به نقل از اتکات 1990: 78(  این تؤال قابل طرح اتت که تییدتتام در واکنش باهپیشرو  بازار کدام تیاتت یا اتتراتژ  معیشتی را به کار انداختهاند؟ برا  پاتخ گفتن به ایانپرتش  زندگی تییدتتام شیر  در تال ها  نتست دهۀ ناود خورشاید  مطالعاه مای شاود؛دورها  که آزادتاز  قیمتها )قانوم هدفمند کردم یارانهها( به نحو  اقتدارگرایانه و از بالا به اجرا درآمد و تییدتتام را بیش از پیش وادار کرد برا  ادامه بقا به خودشام تکیه کنند .

 

شهر نولیبرال و سیاست تهیدستان

متفکرام «زندگی روزمره» بر شیوهها  عمل عاد  و پیش پاافتاده فرودتتام بارا  بیراودبتشیدم به شرایط یا کنار آمدم با موقعیتشام دروم مناترات قدرت تمرکاز دارناد. تیاتاتروزمره در دیدگاه دوترتو) 1984: 18( به معنا  «شیوه مصرف نظامها  تحمیل شده»؛ در کار اتکات) 1985,1990( «تعدیل یا ناکامتاز  نظام تصااحب اقویاا و اغنیاا» و در نظریاه بیاات)2010( «پیشرو  آرام» اتت. برا  یک مطالعه انتقاد  و رهایی بتش به نظریها  نیااز اتاتکه عاملیت فرودتتام را به رتمیت بشناتد  به تناقضها و پیچیدگیها  زندگی آنیا راه یاباد  اشکال روزمره مقاومتشام را بازشناتد و به زبام قدرت آم را منکوب و متدوش نکند و باهطور کلی به گفته جیمز اتکات نسرت به این گروهها به عنوام یک عامل تاریتی منص  باشاد  )1985: 36(.

بینش نظر  مورد اتتفاده در این تحقیق به ته دلیل عمدتا از کارها  آص  بیاات اخاذ  شده اتت: نظریه و  درباره جوامع خاورمیانه خاصه ایرام اتت   متمرکز بر تییدتتام شایر

  1. برا مطالعۀ                  بیشتر دربارۀ ورعیت تعاونیها نگاه کنید                                          به مقصود   «بررتی عوامل موثر بر مشارکت در شرکتها  تعاونی مصرف کارمند ».
  2. محمد حسین کلاتیایی مدیرکل تعاوم اتتام تیرام روزنامۀ کییام  4 مرداد 1389.

اتت و مقایسه نتایج تحقیق حارر با مطالعه او در دهه شصت- کتاب تیاتتهاا  خیاباانی-      میتواند به فیم برخی تغییرات در زندگی معیشتی تییدتتام در روزگار کنونی کمک کند. بیات )2010( با انوام مطالعات تطریقای گساترده و مواجیاه انتقااد  باا دیادگاهیا  رایاج درباارهتییدتتام همچوم «تییدتتام منفعل»  «اتتراتژ ها  بقا»  «مقاومات روزماره» و «جنارش هاا اجتماعی شیر »  نظریه «پیشرو  آرام مردم عاد » را صورترند  کرده اتت. همچناین توجاهتئوریک بیات به پیامدها  اجرا  برنامه تعدیل تاختار  در جوامع در حال توتاعه مایتوانادبه درک تیاتتها  متأخر تییدتتام شیر  در ایرام یار  رتاند. در تحقیاق حارار مفااهیمنظار اصالی ک ه از  نوشاتههاا   بی ات مساتتر   شاده عرارتن د از: تعادیل تااختار   غی ر       رتمیتاز  و پیشرو  آرام.  

  برنامهها  تعدیل تاختار  )نظیر آزادتاز  و خصوصیتاز ( در خاورمیانه به شادتبه «غیر رتمیتاز » دامن زده به نحو  که بسیار  از مردم را وادار کرده به تولیاد  تواارت مسکن و حمل و نقل غیر رتمی پناه بررند. شمار زیاد  از تودهها  شیر  وجاود دارناد کاهزندگی و کار را دروم نظامها  اقتصاد  و فرهنگی در حال مدرم شادم کاه باا نظام باازار وبوروکراتی توصی  میشوند  دشوار مییابند. بنابراین از ایان ترتیراات اجتمااعی و اقتصااد خار  میشوند و «در جستوو  روابط و نیادها  بدیل  خودمانی یا غیر رتمی» بار مایآیناد)بیات  2010: 64-63(. تییدتتام با بنیام نیادم رواباط شاام بار داد و تاتد متقابال  اعتمااد ومذاکره  و نه برداشتها  مدرم از نفع شتصی  قواعد معین و قراردادها حتی المقادور خاار از مرزها و محدودهها  دولت و نیادها  بوروکراتیک مدرم عمل میکنند )همام: 54(.

برخلاف گفتمام رایج که حاشیهنشینی را زیستی فلاکات باار مایداناد  بیاات باه عناوامترتیرات اجتماعی و زیست جیامها  بدیل به آم مای نگارد.  قلمروهاا «حاشایه ا » یاا غیاررتمی  «شیوه زندگی» یا زیست جیانی بدیل برا  محرومماندگام اتت تا در فاصاله ا  نساریبا نظم مدرم ترمایهدار  امکام بقا یابند )بیاات 2000(.  محادوده هاا  حاشایهنشاینی تمامااًعرصه رنج و انقیاد نیست  بلکه میتواند مکانی برا  اِِعمال قدرت دیده شود. جایی که امکاامبقا  رشد و ترتیرات اجتماعی بدیل را برا  مردمی که نمیتوانند از عیده هزینه جریام ‘عااد  ’ یا ‘اصلی زندگی’  بر آیند  میدهد.  فضاها  حاشیها  اگرچه از فرصتها  موجود در جریام رایج زندگی محروماند  اما از هزینهها و فشارها  زندگی اجتماعی و اقتصاد  آم نیاز آزادناد.کنشگرام خلاق میتوانند مکام حاشیها  را به عرصه ترزندگی و خلاقیت بادل کنناد) بیاات 2009(. افزوم بر این  ترتیرات اجتماعی حاشیها  میتواند مکام ممکنی از «راد قادرت» هامباشد. چنانچه به تعریر فوکو «حکومت کردمْ تاختن میادام هاا  ممکان بارا  کانش دیگار  باشد»  پس زیست جیامها  حاشیها  میتوانند ترتیرات قادرت در جریاام اصالی را متزلازلتازند زیرا دمادم تیدید  برا  حکومتمند  هستند )بیات  2000(.  

تییدتتام نه به شیوهها  رتمی  که عمدتاً از آم طرد شدهاند  بلکه با پرکتیسها  عاد  روزمره در قلمروها  «غیر رتمی» حضور خود را برا  بیرود زندگیشاام اباراز کنناد )بیاات 2010(.  تنگناها  تاختار  در کشورها  خاورمیانه همچوم دولتها  اقتدارگرا و ناکاراماد رع  فعالیتها  جمعی و تازمانیافته )اعترارات تاوده ا   اتحادیاه هاا  کاارگر   فعالیاتاجتماع محلی  اتلامگرایی و تازمامها  غیردولتی( و برآمدم اقتصادها  نا ولیررال  تییدتاتام  شیر  را به انتتاب اتتراتژ  عملی «پیشرو  آرام» توق داده اتت.

پیشرو  آرامْ پرکتیسها  عاد   مستمر  پراکنده و خاموشی را شامل میشود که بواتطه

آنیا تییدتتام با تعد  به قدرتمندام  مالکام و جامعاه باه طاور کلای زنادگی شاام را بیراود        میبتشند. با در نظر گرفتن این دیدگاه هارو  که برنامهها  ناولیررالی باه مادد تاازوکارها «انراشت از طریق تالب مالکیات»  طرقاات پاایین را چپااول مایکناد  )1392  1391  1386(  مرارزات اجتماعی تییدتتام میتواند اهداف و شکلها  متنوعی به خود بگیرد؛ دقیقاا باه ایاندلیل که ترمایه در بازارها  متنوع مسکن  کار و مصرف در گردش اتت و تلب مالکیات ناهفقط در کارخانه بلکه در مکامها و قلمروها  دیگر  نیز فرودتتام را تیدید میکند) هاارو  2012(. هارو  اتتدلالش را به این گفته مشیور مارکس ارجاع میدهد کاه «کاارگر باه موارددریافت نقد   دتتمزدش  مورد هووم بتش ها  دیگر بورژواز   صاحبخانهها  دکاام دارام  نزولخوارام و غیره قرار میگیرد» )1391: 82(؛ بنابراین و  از محققاام مایخواهاد مراارزاتفرودتتام را فراتر از محل کار و در متن زندگی روزمره در فضاها  شیر  کش  کنند .باویژهآنکه چپ رایج با تأکید بر کنشها  جمعی و تازمام یافتۀ کارگرام  شکلها  دیگار مراارزاتشیر  فیالمثل جنرشها  اجتماعی را نادیده گرفته یا کم اهمیت پنداشته اتت. با وجود ایان دل مشغولی هارو  به ررورت شکلگیر  «جنرشها  طرقااتی » و یا ا متحاد شادم مراارزاتاجتماعی در شیر  )153-115: 2012( و  را از بازشناتای پارکتیسهاا خارد و «لحظاه باهلحظه» تییدتتام بویژه در کشورها  خاورمیانه نظیر ایرام تا حد زیاد  باز داشته اتت.

در کشورهایی که دولتهاا اقتادارگرا  فعالیاتهاا  جمعای و تاازمام یافتاه بای رماق  و شورشها  شیر  مستعد ترکوباند  عملاً فعالیتها  تازمام یافته و مستقلی برا  مقابله باابرنامهها  نولیررال دولتها بوقوع نپیوتته یا عقایم بااقی ماناده اتات. تیاتات تارکوبگرانهدولت  بسیج و توییز فرد   آرام و متفی را نسارت باه حرکات آشاکار و اقادام جمعای باهاتتراتژ  قابل قرولتر  تردیل میکند )بیات  1391: 49(. برخلاف جنرشهاا  اجتمااعی کاهکنشگرام در اعمال غیرعاد  بسیج و اعتراض )نظیر حضور در نشستها  عریضه نویسی  لابی کردم  راهپیمایی و …( درگیرند  ناجنرشها از پرکتیسهایی بوجود میآید که در پارکتیس هاا معمولی زندگی روزمره محو و ادغام شدهاند و ترانوام ممکن اتت تغییراتی را در پیکره شیر بوجود میآورند .در حقیقت  بیات با عاملیت بتشیدم به ماردم عااد  از ایان دیادگاه مسالطچپ1 فاصله گرفته که فرودتتام شیر  با تکیه بار خودشاام کاار چنادانی نمایتوانناد بکنناد)بیات  2012(.

آنچه زندگی اجتماعی محرومشدگام شیر  را در خاورمیاناه توصای  مایکناد  اتاتااًپرکتیس «زندگی روزمره» اتت؛ یک هستی اجتمااعی کاه باا خودمتتاار   انعطاافپاذیر  وعملگرایی توصی  میشود )بیات 2010: 173(. شرط تییدتتام مرنی بار «فوریات » و «واقعایبودم ایدهها»  آنام را از ایدئولوژ  انتزاعی و برنامهها  طولانی مدت دولت و متالفاانش دورمیتازد )بیات  1391: 283(. منافع تییدتتام در اتتراتژ ها  تازمام ها و انومان هاایی نیفتاهاتت که مستقیماً به دغدغهها  بلاواتطه و فوریشام پاتخ میدهند. تلاشهاا  محلای بارا دغدغه ها  انضمامی  خصیصه محرومام شیر  اتت )بیات 2010: 184(.

هدف پیشرو  آرام بوجود آوردم تحول تیاتای گساترده نیسات بلکاه یاک اتاتراتژ  ممکن برا  گروهیا  حاشیها  شده اتت که ترنوشتشام را بیرود بتشند. هادف انضامامیو عملگرایانه تییدتتام بازتوزیع امکانات و فرصات هاا اتات کاه در شاکل باه دتات آوردمغیرقانونی و مستقیم مصرف جمعی)زمین و خدمات شیر (  فضا  عمومی  فرصتها و دیگر شانسها  زندگی نمود مییابد )بیات  1391: 29(. از نظر بیات فعالیت تییدتاتام بسایار  ازحقوق انحصار  دولت شامل معنی «نظم»  کنترل فضا  عمومی و معنی «شیر » را به چاالشمیکشد و پیامد میمی برا  تغییرات اجتماعی دارد.  گروهیا  فاقد امتیاز باا هادف باازتوزیع

                                                           

  1. 1. برا مطالعه بیشتر رک. کلاین .«دکترین شوک؛ ظیور ترمایهدار فاجعه» و همچنین تی . «جیانی کردم فقر و فلاکت؛ اتتراتژ  تعدیل تاختار  در عمل».

کالاها  و فرصتها  اجتمااعی اجزایای از امتیاازات تاایر گروهیاا )نظیار تارمایه  رفااه وفرصتکار ( را به خود اختصا  میدهند و موانع زیاد  فرا رو  امتیازها  ویژه گروهیاا مسلط جامعه ایواد میکنند)بیات  2010: 90(. بنابراین متفااوت از دیادگاههاا  رایاج دربااره«مقاومت روزمره»  مرارزات تییدتتام ررورتا دفاعی نیست بلکه کنشگرام میل به پیشرو  هم دارند. همچنین متمایز از دیادگاه «اتاترات ژ هاا  بقاا» )اتاکات 1985( بیاات معتقاد اتات    تلاشها و دتتاوردها  تییدتتام به هزینه خودشام یا همتایاام شاام صاورت نمایگیارد  امااممکن اتت به زیام دولات  ثروتمنادام  قدرتمنادام و عماوم ماردم تماام شاود)بیات 2010:

  .)56,90

مرنا و محرک پیشرو  آرام محرومشدگام یاک اتاتراتژ  آگاهاناه باا هادف تضاعی  اقتادارتیاتی دولت نیست  بلکه «ررورت بقا و یک زندگی آبرومندانه» اتت  .«ررورت» مفیاومیاتت که اعمال غیر قانونی تییدتتام را به عنوام شایوه هاا  اخلاقای و حتای «طریعای » حفا زندگی آبرومندانه توجیه مای کناد. در شارایط عااد  و در وهلاه نتسات تیاتات تییدتاتاماعتراض جمعی نیست بلکه تیاتت پرکتیس روزمره اتت  تیاتتی کاه از طریاق  کانشهاا عاد   مستقیم و فرد  در پی جررام و رفع کمرود اتت)2010: 20(.  مادامی که کنشاگرام باهپیشرو  روزمرهشام ادامه میدهند بای آنکاه باه طاور جاد  باا مقاماات مواجاه شاوند  آنیاا     فعالیتها  خود را عاد  میبییند اما چنانچه دتتاوردها  تییدتتام تیدید شود  درگیر کانشجمعی میشوند و کنشهایشام را عمدتا تیاتی میبینند )همام: 58(.    

در روایت آص  بیات از «جنرش تییدتتام» ما باا تاتیز  «طرقااتی » باه معناایی کاه درمارکسیسم کلاتیک و آنچه در جوامع طرقاتی غربی میشناتایم مواجاه نیساتیم بلکاه شااهد  کشمکش و رویارویی بتشهایی نامتوانس از «مردم» فرودتات نظیار بیکاارام و کاارگرام باابتشها  دیگر  از «مردم» نظیر ثروتمندام  کسره بازار و مالکام یاا عااملام حکومات مانناد شیردار   مقامات محلی و پلیس هستیم. کسانی که موروع بحث ایان تحقیاقاناد عمادتا آمدتته از «گروهیا  فاقد امتیاز شیر »اند که برا  رهاایی از تاتتی و مشاقت و داشاتن یاکزندگی آبرومندانه تقلا میکنند. تییدتاتام شایر  باا دراماد پاایین  میاارت پاایین و جایگااهاجتماعی پایین و شرایط ناامنشام مشتص میشوند )بیاات 1391: 54(. ایان مقالاه  موقعیات  تییدتتی را در قلمرو خرید کالاها  مصرفی آشکار میکند؛ یعنی گروهیایی که باه تاتتی ازپس تامین مایحتا  ررور  روزانهشام بر میآیند.  

 

روششناسی

روششناتی این تحقیق  کیفی و رویکرد میدانی مردم نگار  اتت )هنینک و دیگارام 1394(.

هدف از به کارگیر  این رویکرد  بیاام رویادادها و ماجراهاایی اتات کاه تییدتاتام در دورۀتاریتی خاصی از تر گذراندهاند .«داتتام زندگی» مردمام عاد  کمک مای کناد تاا آنیاا را دررابطه با جریانات اقتصاد  و اجتماعی زماناه شاام بنگاریم )پلاومر1  2010(. زنادگی روزمارهعرصها  اتت که در آم تاختها  کلام جامعه نظیر دولت و باازار منطاق و قواعاد خاا خود را به زیست جیام تحمیل میکند. از این رو   هنگامی که زندگی روزمره کنشگرام مطالعه میشود  به طور همزمام تاختها  کلام جامعه نظیر دولت و باازار نیاز ماورد بررتای قارار   میگیرد )لاجورد   1388: 14(.  کانوم اصلی مطالعاه  شیرتاتام بیارتاتام )شاامل شایرها تلطام آّّباد  اکررآباد و صالح آّبّاد2 و منااطق و روتاتاها  موااور آم( واقاع در 36 کیلاومتر   جنوب غربی پایتتت اتت .متناتب با طرحها  پژوهشی کیفی )فلیاک 1387( بارا  تولیاد و گردآور  دادهها  شفاهی و مکتوب تلفیقی از روشها  مصاحره  مشااهدۀ میادانی و تحلیالاتناد  به کار گرفته شد.  با توجه به اینکه زمینۀ اجتماعی و تیاتی تحقیق حارار تاال هاا پس از آزادتاز  قیمتها )عمادتاً تاال هاا 1390 تاا 1392( باود  از آرشایو روزناماه هاا وهمچنین نامههایی که تییدتتام به مقامات دولتی نوشته بودند  اتتفاده شده اتت .با مراجعه باهفرماندار  شیرتتام نامهها  تاکنین منطقه به مقامات محلی و ملی مطالعه شد. شمارۀ تماازو آدرز نامهها یادداشت شد و طرق یک پروتکل معین به صورت حضاور  و از نزدیاک )14 نفر( و تلفنی )4 نفر( با آنیا گفتگو شد. علاوه بر ایان  باا 29 نفار  از تااکنین 26 مغاازه دار و دتتفروش و شمار  از مطلعین محلی در مناطق و محلات متتلا  شیرتاتام مصااحره شاد.نمونهگیر  به صورت هدفمند و تا رتیدم به نقطه اشاراع داده هاا اداماه یافات. بارا  مطالعاۀمناترات بازار محلی تکنیک مشاهده نیز بکار گرفته شد. همچنین برا  غناا بتشایدم و اعترااردادم به یافتهها )چند بعد  تاز  دادهها(  از شواهد مارترط  در منااطق جغرافیاایی دیگار نیازاتتفاده شده اتت. با توجه به اینکه مطالعها  درباره موروع این تحقیق انوام نشده برا  ایانکار از گزارشها  مورد  و پراکنده روزنامهها اتتفاده شد. پس از مرحلاه گاردآور  دادههااتفسیر و به «روایت» درآمدند .

                                                           

  1. 1. Plummer

2 در نام گذار    جدید این ته شیر به ترتیب به گلستام  نسیم شیر و صالحیه تغییر نام داده اند.

بازاری برای تهیدستان

در زیست جیام تییدتتام دوگانهها  گارام/ارزام  خریاد/تعمیر  نو/دتات دوم کم/زیااد   بااکیفیت/بیکیفیت  آزاد/دولتی و نقد /نسیه دوگاناه هاا  معناادار  بودناد کاه هام دلالات باردلمشغولی آنیا برا  تأمین مایحتا  روزمرهشام را داشت  و هم اتتراتژ  آنیاا را بارا  خریادکردم در بازار تعیین میکرد. در این میام  خرید نسیه میمترین اتتراتژ  معیشتی تییدتتام بود که دوگانهها  دیگر را میتوانست به هم بیامیزد .خرید کردم به شیوۀ «قسطی» یا به زبام خاودتییدتتام «قرض کردم» از مغازهها تازوکار  بود که به آنیا کماک مای کارد دروم یاک باازارمنعط  و غیر رتمی به بقا  خود ادامه دهند. به گفتۀ یک زم خانهدار در محله خانیآباد نو:

«همه چیز گرام شده اتت. توام خرید نقد  اجناز خود را نداریم و تنیا راه برا  تییه مایحتا  خود و خانوادهام خرید قسطی اتت… خرجی روزانه خود را جمع میکنم و آخار هار مااه اقسااط خاود را باهفروشندهها میدهیم. بسیار  از خانمها با این روش زندگی میکنند و همسار آنیاا موراور نیسات هماهحقوق خود را یکوا برا  خرید یک جنس بپردازد».1

به طور پراکنده در بسیار  از محلهها  شیر تیرام نظیر خیابام وحدت  تیرانسر   خزاناهفلاحی  شوش  جوادیه  اتماعیل آباد  شادآباد  یافت آباد و دروازه غاار 2 تییدتاتام باا خریادنسیه  مایحتا  روزمرهشام را تأمین میکردند .«نانواییها  حاشایه  منااطق کاارگر تیارام وجنوب شیر نام نسیه» میدادند3. برا  نمونه  در یکی از نواحی منطقاه 14 تیارام 39 ناانوایینام را به شکل نسیه میفروختند. در منطقه 18 تیرام نیز شمار قابال تاوجیی از ناانواییهاا باهتییدتتام نام نسیه میدادند.4 به گفته یک شاطر در محله یافت آباد: «برا  کارگرانی که ماه به ماه حقوق میگیرند در نانوایی حساب دفتر  داریم»5

در مناطق و محلههایی که تییدتتام بیشتر  تکونت داشاتند  نسایه فروشای باه جریاام

عاد  زندگی روزمره درآمده بود. در ته شیر تلطام آباد  اکررآباد و صالح آباد و مناطق مواور

                                                           

  1. همشیر محله 19 1 اردیریشت 1389.
  2. ذکر شده در همشیر محله 15 22 خرداد 1389  همشیر  محله 21  22 خرداد 1392  همشیر  محله 17  27 میر 1389  شیروند  31 خرداد 1394 همچنین مطالعه و بررتی میدانی.
  3. به نقل از قاتم زراعت کار مدیرعامل شرکت تعاونی نانواها تیرام تایت پارز نیوز  1 تیر 1394.
  4. همشیر محله 14 8 اردیریشت 94. در نشست با شیردار منطقه 120 نانوا حضور داشتند و بیشتر آنیا گفتند که نام نسیه میدهند .

همشیر  محله 18  7 تیر 1394.

5 تایت پارز نیوز  1 تیر 1394.

آم 2165 فروشگاه مواد غذایی و دکام خواربارفروشی وجود داشات 1 کاه اغلاب جانس نسایه       میفروختند. در کمترین تتمین2  اگر حداقل نیمی از این مغازههاا هار کادام فقاط باه بیساتخانواده )با جمعیت چیار نفر( کالا  نسیها  میفروختند  21640 خانواده باا جمعیات 86560 نفر نیازها  ررور  روزمرهشام را بدین ترتیب برطرف میکردند. علاوه بر خواربارفروشیها  مغازهها  قصابی و میوه فروشی هم نسیها  کار میکردند. برا  نمونه  یک مغازه میاوه فروشایدر محله باغ میندز  در تلطام آّّباد  به بیش از صد نفار باه صاورت قساطی میاوه  تارز  وصیفی جات فروخته بود. جز این  تییدتتام میتوانستند بقیۀ مایحتاا  خودشاام نظیار پارچاه پوشاک  اثاثیه خانه  مصالح تاختمام و نیز تعمیر لراز و وتایل خانگی را به هماین شایوه دربازار غیر رتمی تأمین کنند. علاوه بر دکامها  فروشندگام دوره گرد هم با موتاور تاه چارخ وانت پیکام یا چرخ دتتی به کوچهها میآمدند  کالایشام را میفروختند و به طور منظم بارا گرفتن اقساطشام به کوچهها و درب خانه خریدارام باز میگشتند.3 به گفتاه یاک زم خاناهدار در تلطام آّّباد:

«شوهرم کارگر نونواییه  نوم تاندویچ میپزه  ماهی یک میلیوم تومن کار میکناه… مساتاجریم. 5 نفار یم.

پول پیش 2 میلیوم دادیم و ماهی200 کرایه میدیم… مواد غذاییمونو قسطی بر میداریم  ما رو میشناتانمیدم. پولشونو خورد خورد بیشوم میدیم… تالی یکرار اگه بشه لرااز از دتاتفروش قساطی میگیاریم.

هفتها  5 تومن 10 تومن  هر چی دتتم بیاد میدم تا قسطمو تموم کنم».

حضور اکثریت بزرگی از تییدتتام در این مناطق کسره را واداشته بود با ورعیت تاکنین محلهشام کنار بیایند. بسیار  از مغازهدارها برا  فروش مال التوارهشام چاره دیگر  نداشاتندجز اینکه به تقارا  مردم برا  خرید نسیه تن دهند. حتی رقابت و ناهمااهنگی میاام اعضاا اتحادیهها بر تر فروش قسطی مانع از شکل گیر  ائتلاف برا  ممنوع کردم این ناوع از داد و تتد شده بود.

بر خلاف مراکز مدرم خرید در پایتتت که تییدتتام و جناوب شایر هاا اغلاب بارا

«پاتاژگرد » به آنوا میرفتند و نه خرید4  در محلات تییدتت نشین علاوه بر دکامها  تنتی

                                                           

  1. آمار از اتاق اصناف شیرتتام گرفته شده اتت.
  2. برگرفته از مطالعات میدانی و همچنین اطلاعات ترشمار تال 1385. تقریرا میتوام گفت همه مغازهها خواربارفروشی نسیه می فروختند. به این دلیل که آنیا حداقل دوتتام  آشنایام و خویشاوندانی داشتند که از آنام جنس نسیه میبردند.
  3. همشیر محله 18 4 بیمن 1388.

4 ر.ک. کاظمی پرته زنی و زندگی روزمره ایرانی  صص 134-132.

 

در کوچه پس کوچهها که جنس نسیها  میفروختند  خیابامها  توار  توأمام به محلی برا  گردش و خرید قسطی درآمده بود. به عناوام یاک خصیصاه فراگیار  بتاش قابال تاوجیی ازحاشیهنشینها از طریق مشاغل غیر رتمی و یا کمدرآمد نظیر دتتفروشی  پادویی  نام خشکی  بنایی  مسافرکشی و باربر  امرار معاش میکردند. در محله میام آباد در اتلامشیر  بیش از 60 درصد تاکنین مشاغل آزاد و کارگر  داشتند.1 جز این  کارمندام و کارگرام شااغل در بتاشرتمی نیز حقوق و دتتمزدشام را به موقع نمیگرفتند و درآمدشاام تکاافو  متاار شاام رانمی داد. جمعی از کارگرام تاختمانی تاکن وجه آباد  از روتتاها  اکرر آباد  در خارداد 1391 برا  فرماندار نوشته بودند: 

«ما کارگرام روزمزد که امیدمام فقط خداوند میباشد و بوز آم هیچگونه تضمینی جیات تارکار رفاتننداریم  چندین روز اتت که بیکار گشتهایم و آب باریکها  که باه زم و بچاه خودماام در ایان گرانایمی بردیم از آم هم بینصیب گشتهایم و شرمنده اهل و عیال خود شدهایام. هماه اطالاع دارناد کاه یاککارگر میدانی امکام ترکار رفتن در طی یکماه نیایت 12 یا 15 روز میباشد که در بقیه موارد کار نیست و تا تاعت 9 الی 10 صرح بعد از انتظار و نرردم به ترکار  به خانههایمام برمیگردیم…».

منطق بازار خودمانی با زندگی ماد   نامطمئن و بای ثراات تییدتاتام تاازگار  بیشاتر داشت. تییدتتام وقتی پولی در بساط نداشتند یا به دلیال بیکاار  و پیشاامدها  دیگار تاوامتأمین نقد  مایحتا شام را نداشتند  به تعریر خودشام از مغازهدارها «قرض» میکردناد؛ بادینمعنی که کالا را میخریدند و پس از مدت کوتاهی آم را بر میگرداندند. به گفته یک مغاازه دار در شیرک مفید در جنوب شیر تیرام «نسیه میدیم. موروریم بدیم. بیش از 150 نفر نسیه میرارم درماه…اینوا همه کارگرم. یه روز کار دارند ته هفته ندارند».2  خرید کردم باه شاکل نسایه متاتصجامعۀ ایرام نیست. در روتیه و دیگر نقاط اروپا  شرقی و آتیا  مرکز  نیز ماردم باه دلیالعقب افتادم دتتمزدها یا حقوق بازنشستگیشام مواد غذایی مورد نیاز خودشاام را از  مغاازه-دارها قرض میگیرند3.  

                                                           

  1. عظیمی آملی و صادقی توانمندتاز  و تاماندهی تکونتگاه ها  غیر رتمی شیر     94.
  2. شرق 30 تیر 1393.
  3. Narayan, Chambers, Meera K and Petesch »Voices of the Poor: Crying Out for Change«. pp. 57, 216,

 

در جوامعی که دولت توزیعکننده بزرگ کالاها  خدمات و حتی فرصتهاتت  فرودتتام تقلا میکنند در مصاف با دیوانسالار  دولتی برا  پیش بردم کارها به روابط غیر رتمی یا باهتعریر دیگر «پارتی» و «آشنا» متوتل شوند. برا  مثال  در اتحاد جماهیر شورو  در تاال هاا اتتالین مردم عاد  با اتتفاده از روابط و شرکههاا  غیار رتامی  کاناالهاا  رتامی توزیاعبوروکرتیک را دور میزدند و بدین ترتیب  بر مشکل ایستادم در ص ها  بیترانوام و تییاهکالاها  کمیابی نظیر مواد غذایی  لرااز و مساکن در فروشاگاه هاا  دولتای و تعااونی فاائق        میآمدند. یکی از شیروندام شورو  که پدرش در فروشگاه تعاونی کار میکرد گفته اتت: «ماافقط برا  کفش می بایست در ص  میایستادیم  چرا که هیچ دوتتی نداشتیم که در کفش فروشی کاارکند».1 به نحو  مشابه  در ایرام دهۀ شصت مردم تعی میکردند برا  دتترتای مطمائنتار وآتودهتر به کالاها  کمیاب و تیمیها   با توزیع کنندگام مواد تاوختی یاا هماام «نفتای »هاا   کارکنام تعاونیها  مصرف و فروشگاه هایی که اجناز کوپنی توزیع میکردند  طرح دوتتی و رفاقت بریزند .

خرید قسطی پدیدۀ جدید  نیست. در گذشته نیز به ماوازات  کاناال هاا  دولتای  ماردمبرخی از کالاها  مورد نیازشام را در بازار به شکل قسطی تییه میکردناد ؛ اماا باه تادریج کاه  نقش دولت در تأمین معاش تییدتتام کمرناگ  شاد  تاکتیاک «خودماانی تااز  » و «رابطاه ا  کردم» به شکلِ گستردهتر  به قلمرو خرید در بازار آزاد کشیده شد. بر خلاف روابط پنیاانی وخار  از ص  مردم در دهۀ شصت  رابطها  شدم بازار نه موقعیتی ویژه  برا  گروهی خا  بلکه به موهرتی بیش از پیش عمومی برا  تییدتتام درآمده اتت  .

به هر رو   وجود شرکهها  خویشاوند  و قومی )هم ولایتی( در مناطق فقیرنشاین باهمغازهدارها اجازه میداد به تاکنام قدیمی و شناخته شده اعتماد کنند و مالالتوارهشام را قسطی بفروشند. کسره همچنین دوتتام و همسایگانی داشتند که به آنیا نیز جنس نسیه میفروختند. با وجود این  بازار خودمانی فقط با تازوکار «آشنایی  پیشینی» کار نمیکرد. غریرهها و تازه واردها هم میتوانستند با مکانیزم «آشنایی در محل خرید» به بازار خودماانی راه یابناد. ایان گاروه ازتییدتتام پس از گذشت مدتی از تکونتشام در محل و  خریدها  مکرر  اعتماد مغازهدارام را بدتت میآوردند. آنیا میتوانستند از موقعیت «خریدار نقد » به «خریدار قسطی» برتاند و باا

                                                           

  1. 1. فیتز پاتریک «زندگی روزمره در تایه اتتالینیسم» 155.

تاکتیک «خوش حسابی» موفق شوند جنس نسیه بترند. بازار خودماانی همچناین باا تاازوکار«آشنایی به واتطه آشنایام» از روابط محلی فراتر میرفت و زنویروار خود را گساترش مایداد .بدین معنا کسره به واتطۀ مشتریام شناخته شده یا معتمد به غریرهها  دیگر  که در آم محله یا مناطق دیگر تکونت داشتند  جنس قسطی میفروختند.

یوتتوز موز ر میگوید «مضیقه و تنگنا بیترین ناظم اتت… الزامهایی که مضایقه ایوااد    میکند تتتتر از الزامها  قانوم اتات »1. رارورت بقاا و داشاتن یاک زنادگی آبرومنداناهتییدتتام را واداشته بود برا  تأمین تیلتر  مایحتا شام قواعد بازار خودمانی را رعایت کنناد.

به گفتۀ یک زم خانهدار در تلطام آباد: 

«من قسطی خرید میکنم. همه چی. برنج. روغن. شکر. قند. رب گوجه. ماهیانه وقتی که آقااموم حقوقشاو میگیره میبریم یه مقدار بیش )مغازهدار( میدیم. دوباره میخریم. هر چه قدر بتوا  میده ولای خاب مااورعموم جور  نیست که زیاد بتریم … .بدیش اینه که اگه نتونی پول رو جور کنی شرمنده طرف میشی .

تر وقت بیشوم میدم اعتماد میکنن. ما اگه نوم شرموم هم نراشه قسط اوم آقا رو میدیم بتااطر هماونمبه ما اطمینام میکنه».

خرید کالا بر مرنا  اعتماد و توافق انوام میشد. نحوه و کیفیت مرادلاه بساته باه جانسخریدار  شده و مرلغ آم  مادت بازپرداخات صورتحسااب  شادت اعتمااد و شاکل رامانتتفاوت هایی داشت. به گفته یک خواربارفروش «اکثر اونایی که آشانام نسایه مای برناد. از صاد تاامشتر  70 تا نسیه میبرند. مونده به طرفش که تا چقدر نسیه بدیم. اگه خوش حسااب باشاه تاا 200 هزار تومن اگه خاوش حسااب نراشاه  10  15 هزارتاومن »2. برخای کساره )عمادتاً غیار خوارباار   فروشیها( از برخی مشتریانشام که اعتماد کمتر  به آنیا داشتند  مادارک و وثیقاه هاایی نظیارچک و تفته  کارت ملی  شناتنامه  کارت پایام خادمت  کاارت خاودرو  عقدناماه و قولناماهخانه می گرفتند. بر خلاف تییدتتام «عاد » و «آبرومند» که از مالکیت  تاکونت و یاا هویاتمعترر برخوردار بودند  بیخانمامها  شیر به دلیل محرومیات از ایان امتیازهاا شانسای بارا  برآوردم نیازهایشام در بازار خودمانی نداشتند .

بازار خودمانی برا  گردش و انراشت ترمایه نیز کارکرد داشت. به مادد صادها میلیاارددلار واردات قانونی و غیرقانونی دکامها  مراکز خرید  مگا مالها و فروشگاه ها  زنویرها  پاربود از کالاها  جورواجور؛ فروشگاهیایی مدرم و پر زرق و برق که پایشام به تکونتگاه هاا

                                                           

  1. ر.ک. مولر ذهن و بازار  جایگاه ترمایهدار  در تفکر اروپا  مدرم    197.
  2. شرق 3 تیر 1393.

به اصطلاح غیر رتمی هم کشایده شاده باود. در بحارام اقتصااد  ابتادا  دهاۀ ناود  مسائلۀتییدتتام نه کمیابی  بلکه خرید کالاها در بازار رهاا شاده باود. در تاال 1391 معااوم وزیارصنعت  معادم و تواارت گفات «کالاباه انادازه کاافی وجاود دارد  نیااز  باه بازگشات کاوپن و        تیمیهبند  کالاها  اتاتی نیست».1 «دولت با اجرا  قانوم هدفمند  یارانهها تلاش کرده اتات کاهبساط کالاها  کوپنی را برچیند».2 تییدتتانی که تاوام خریاد نقاد  داشاتند باه فروشاگاه هاا   زنویریها  و مدرم میرفتند و گروهی هم که بای بضااعت بودناد بارا  خریاد قساطی تاراغفروشگاهیا  بقالیها و مغازهها  معمولی را میگرفتند. برخی نیز به هار دو شایوه عمال مای-کردند. تازوکار خرید نسیه  هم به تییدتتام یار  میرتاند تا نیازها  مصرفی شام را در بازار تأمین کنند و هم انراشت ترمایۀ خصوصی بویژه در تال ها  رکود را تسییل میکرد .بای دلیالنرود متفاوت از تالیا  دهه شصت که جناح تیاتی محافظهکار در کاارزار  ایادئولوژیک باه«راهحلها  انقلابی» یا طرحها  به گفته خودشام «کمونیستی» و «     ارتواعی» دولت نظیار ملایکردم توارت خارجی  نظام تیمیه بند  و تعاونیهاا   مصارف محلای مای تاختناد [1]   عمالامتالفتی با داد و تتد نسیه نشام ندادند.

 

تهیدستان، دولت و آزادسازی

پس از آزادتاز  قیمتها در تال 1389یارانههاا  نقاد  دولات دو کاارکرد اجتمااعی میامداشت: اول اینکه  بتش بزرگی از تییدتتام را دروم بازار خودمانی نگه داشت. به نحو  رایج و معمول «یارانهبگیر»ها پول کالاهایی که نسیه خریده بودند را پس از دریافت یارانهها  دولتی به کسره میدادند. برخی هم «کارت یارانه» خودشام را در اختیار مغازهدارها قرار داده بودند تاافروشنده هر ماه بتواند طلب خودش را بردارد. بدین ترتیب  رفتار تییدتتام برا  کسره کوچاهو بازار پیشبینی پذیرتر شده بود. دوم اینکه  تییدتتانی که پول کافی بارا  رفاع آنای نیازهاا  ررور شام نداشتند  یارانهها به «میانویگر » بازار خودمانی به شیوها  تیلتر کمک کارد ازپس هزینه مصرفشام برآیند .

                                                           

  1. ایرام 23 آبام 1391.
  2. شرق 25 مرداد 1391.

تییدتتام اغلب پذیرفته بودند «هدفمناد  یاراناههاا »  طارح دولات بارا  دتاتگیر  از«نیازمندام»  «فقرا» و «طرقه پایینیها» بود .اما با گذشت زمانی کوتاه گرانیها تییدتتام را آزرده و به طرح دولت مشکوک یا بدبین کرد. بر خلاف نظام جیره بند  و کوپن در دهۀ شصات  کاهدولت مسئولیت تأمین کالاها  ررور  مردم را بار عیاده گرفتاه باود  در جریاام آزادتااز قیمتها دولت با پرداخت پول )یارانه نقد ( تأمین مایحتا  تییدتاتام را باه عیادۀ خودشاامتپرد و به نحو مزورانها  از طریق گرام کردم کالاها پاول باازتوزیع شاده را موادداً تصااحبکرد .نیروها  نامرئی بازار به اجناز قفسهها و یتچالها  دکامها  کوچاک در کوچاه پاسکوچهها  محلات دور دتت در حاشیه تیرام هم رتایده باود. طای دورۀ یکسااله  فاروردین1390 تا فروردین 1391 قیمت 33 کالا  اتاتای و ارزاق عماومی 18 تاا  146 درصاد گارامتورم در تال 91 به بیش از 40 درصد رتید در حالی که نرخ حداقل حقاوق ماهاناه کاارگرامتنیا 18 درصد و حقوق کارمندام 15 درصد افزایش پیدا کرد.2 دتتمزدها  واقعای               گاروههاا کم درآمد تقوط کرد و هزینۀ زندگی از درآمدشام پیشی گرفت3. افزوم بر این  رکود اقتصاد  فرصتها  شغلی را شدیداً کاهش داده بود.

تییدتتام تقلا میکردند با اتتفاده از شاعارها  دولات در حمایات از طرقاات پاایین درملاقات عمومی یا خصوصی ویا با نوشتن نامه به مقاماات صادا شاام را باه آنیاا برتااندند.

تاکنام تلطام آباد و اکررآباد و مناطق مواور در نامه هایشام به احمد نژاد و فرماندار شیرشام از «گرانی ترتامآور» شکوه کردند؛ از اینکه «تتت در فقر و تنگدتتی قارار گرفتاهایام »  «هار روزبرا  نام فردایم لنگ هستم»  «قادر به تأمین معاش خانوادهام نمیباشم» و «باا خار  و متاار  باالا زندگی و با کارگر … دیگر جانم به لرم رتیده و از زنده بودنم بیزار شدهام». ناماه هاا  د رخواتات

مردم اغلب بایگانی شده بود و در موارد  افراد  که نیازمند شناخته شده بودند  به خیریاه هاا بانکها  صندوق میر امام ررا و ادارات خدمات شیر  )برق و گاز( معرفی شده بودند. آنچاهمسلم بود آزادتاز  مسیر بیبازگشتی را پیموده بود. در تال 1390 وزیر بازرگاانی گفات: «باه

                                                           

  1. گزارش بانک مرکز در شده در اعتماد  4 اردیریشت 1391.
  2. دنیا اقتصاد 27 میر 1393 و شرق  26 تیر 1391.
  3. برا نمونه در تال 1391 در میمنت آباد متوتط درآمد خانوادهها 243 هزار تومام بود. در حالی که هزینهها خوراکی و غیر خوراکی )به جز مسکن( 453 هزار تومام بود. شرکت مادر تتصصی عمرام و بیساز  شیر  ایرام  مرحله توم   .

دلیل منع قانونی پرداخت یارانه به کالاها  اتاتی نمیتوام با گرانی برخی کالاها مقابله کارد… وزارتبازرگانی نمیتواند برا  افزایش قدرت خرید اقشار آتیب پذیر کار  انوام دهد».1 

با شدت گرفتن ناررایتیها  عمومی و اختلافات دولت با مولس و دیگار تااختارها قدرت  دولت برا  کنترل نسری قیمتها ته اتتراتژ  عمده را در پیش گرفت: نتسات اینکاهتازمام «حمایت از مصرف کنندگام و تولیدکنندگام» به عنوام مسئول اصلی قیمتگاذار   باهبتش خصوصی اجازه نداد قیمتها را بدوم مووز و موافقت ایان تاازمام بای میاباا افازایشدهد. طرح بازرتی و نظارت بر واحدها  تولید  و توزیعی اقدام قیرآمیز دولت برا  مقابله با کارخانهها  بنگاهها و اصنافی بود که «خودترانه» قیمتها را افزایش مای دادناد. ایان اقادام تااحدود  جلو  صعود شتابام قیمتها را در بازار گرفت. دولت در اقدامی دیگر با ذخیره کردم کالاها  اتاتی و عرره مستقیم و ارزام تر آم در فروشگاه ها  زنویرها  و شرکهها  تعااونیمصرف تلاش کرد جلو  گرانفروشی  احتکاار و کمراود ماوقتی برخای کالاهاا  مصارفی رابگیرد .برا  نمونه  در مردادماه 1390  200 فروشگاه زنویرها  اقدام به عرره 212 قلم کالا تا تتفی  35 درصد  کردند2. با وجود این  بسیار  از حاشیهنشینام عمدتاً به شکل نسیه آم هام  از مغازهها  محلی مایحتا  خودشام را تییه میکردند و نه فروشگاههایی کاه ایان اجنااز رانقد  میفروختند. نیایتاً اینکه دولت تعی کرد با اعطا  برخی امتیازات مثل اعطا  ترد کاالا بن و کارت خرید اعترار  به بازنشستگام و شاغلین بتش رتامی باه آنیاا کماک کناد. ایانحمایتها نیز محدود و گزینشی بودند و بتش عمدها  از تییدتتام نظیر کارگرام بتش غیاررتمی را در بر نمیگرفت.

به رغم این اقدامات موقتی و نابسنده دولت  تییدتتام برا  تاأمین معااش خاانوادهشاامتتت در مضیقه بودند. در ته «تکونتگاه غیر رتمی» تلطام آباد  قلعه میر و میمنت آباد باالغبر 68 درصد تییدتتام بر این باور بودند که ورعیتشام نسارت باه قرال بادتر شاده اتات3.

زندگی تییدتتام هیچ شراهتی با فیلم «میمام مامام»[2] نداشت کاه غاذا  تافرهشاام از طریاقیتچال ثروتمندام پر شود .خیریهها نیز با کمکها  جسته و گریتته نتوانسته بودند جا  بازار

                                                           

  1. شرق 31 اردیریشت 1390.
  2. کییام 20 مرداد 1390.
  3. شرکت مادر تتصصی عمرام و بیساز شیر ایرام  مرحله توم   183

 

خودمانی را در تراتر محلات و مناطق فقیرنشین پایتتت و حومه آم بگیرند1؛ مثلا در منطقاۀ12 تیرام شیردار  با کمک خیرین هزینه نام شمار  از «خانوادهها  آبرومند» را تأمین کاردهبود تا آنیا «به شکل نسیها  از نانواییها نانی طلب نکنند».2 

در تال ها  ریارت اقتصاد  بسیار  از حاشیهنشینها نیازها  روزمرهشاام را همچناامدر بازار غیر رتمی برطارف مایکردناد. تییدتاتام موراور نرودناد بارا  تایر کاردم شاکمفرزندانشام به هر کار حقیرانه و شرمآور  تن بدهند.  «شیوا» یکی از این تییدتتام بود کاه در خردادماه 1392 در نامه خود به فرماندار نوشته بود:

«… همه مشکلات و بدبتتیها رو دوشم تنگینی میکنند من با ته فرزناد تاو  یاک اتااق دوازده متار زندگی وحشتناکی داریم بچههام دارم با فقر دتت و پنوه نرم مای کنناد… تاا وقتای کاه یاراناه مایگیارممورورم از  مغازهها  اطراف برا  بچههام قرض کنم تو را به قرآم به فریادم برتید … امروز 3/3/92 اتت و تولد پسر کوچکمه که دارم این نامه را  مینویسم واقعاً ناراحتم و با گریه مینویسم که حتی نیاار نادارمبه بچههام بدم و به آنیا خامه چند روز پیش با یک عدد نوم میخورم… پسر وتطیم گریهاش بند نمیاد بارایه دوچرخه که هر چی میگم مامانت نداره و نمیتونه بتره و صرر کن تا برینم چه میشاه فاریرش میادم ومیگه پس بزار برم کلوپ پول بده برم ولی باز هم ندارم و شرمندش میشم و با ناراحتی رفته کلوپ و نگاه به بچهها میکنه که دارم باز  میکنن و غصه میخوره. تو رو خدا به نظر شاما مان زم تنیاا بادوم اینکاهکسی رو داشته باشم غریب و شیرتتانی با ته فرزند بدوم هیچ درآمد  که حتی هیچ کس حارار نیساتکار بیم بده چوم بچم رو قرول نمیکنن بررم ترکار و باید شاهد گرتانگی بچاههاام و نالاههاا  اونیاا از دتت من که فکر میکنن مادر بد  هستم و بیشوم نمیرتم چه کار کنم شما رو قسم میادم باه حضارتزهرا کمکم کنید».

 

مقاومت و پیشروی

بازار خودمانی نیاد یا میدانی عار  از تضااد  و کشامکش نراود .باا کااهش مناابع تییدتاتام گروهی از آنام قادر به پرداخت به موقع صورتحساب کسره نرودند. به روایت یک               مغاازهدار در محلۀ فقیرنشین نوروزآباد در جنوب پایتتت: «هرکی میاد می خواد جنس نسیه برره. ما نمیدیم .

ورعیت اقتصاد  مردم اینوا افتضاحه  همه اینوا کارگرم. بیماه نادارم. مساتاجرم. هزارجاوربدبتتی دارم. نسیه یه موقع میرره بر میگردونه  خیلی کم مشتر  اینطور  دارم که برگردوناه بیشتر میررم و نمیارم»3. برا  حاشیهنشینام «فقیر» کسی بود که «بدهکار باشد و نتواند زنادگی

                                                           

  1. برا مطالعه بیشتر درباره فعالیت و کارکرد خیریهها مراجعه شود به رتاله دکترا  نگارنده با عنوام «زندگی روزمره تییدتتام شیر ».
  2. همشیر محله 12  14 تیر 1393.

3 شرق  3 تیر 1393.

راحتی داشته باشد»1. محسن یکی از تاکنین تلطام آباد در بیمن ماه تال 1390 در نامها  باهرئیس دولت نوشته بود: «تررمات ]تورم[ و گرانیها  اخیر بنده را به شدت بدهکار خلق الله و شارمنده اهالایال نموده».  

موقعیت گروهی از تییدتتام در بازار خودمانی به تربازام دروم تنگر میمانست کاه درتیر رز دشمن قرار گرفته بودند. هم برا  بقا به آم پناه برده بودند و هم برایشام دیگار نااامنشده بود. به گفته یک زم خانهدار در اکررآباد:  

«شوهرم بیکاره هیچ درامد  نداریم. با یارانه روزگاارمونو میگاذرونیم و فقاط خار  خوناه مایکنایم…

مستأجریم .4 ماهه کرایه خونموم مونده. در ماه باید 500 هزار تومن کرایه بدیم .مواد غذاییمونو از بقالی تر کوچه قسطی بر میداریم  بیموم اعتماد میکنن و میدم… دیگه میدونن که 8 7 تاله اینواا میشاینیم…قرلاً وتایل خونه رو از فروشگاه برداشته بودم کارت یارانه رو داده بودم بیشوم که تر ماه قسطشاونو از

حساب بردارم ولی الام که شوهرم بیکاره رفتم ازشوم خواهش کردم که کارت یارانه رو بیماوم بادم و چند ماهی صرر کنن تا قسطشونو .بدیم قسطموم خیلی عقب افتاده».

در گاوصندوق ها و کشو  میز فروشندگانی که اجناز گرانتار  مثال تلویزیاوم  فارش یتچال  یا موبایل فروخته بودند  دهها و صدها چک و تافته  شناتانامه و کاارت ملای تلنراارشده بود. برا  نمونه  یک مغازه قصابی در محله اشراقی در شرق تیارام باالغ بار «40 میلیا وم تومام» از «300 نفر از اهالی محله» طلب داشت.2 در        اردیریشتمااه تاال 1392 روزاناه هفتاادهزار چک در بانکها برگشت میخورد3. بتشی از این چکهاا را ماردم عااد  بارا  خریادکالاها  نسیها  داده بودند. در تالطام آبااد یاک فروشاگاه قادیمی  ماواد غاذایی باه قیماتعمده فروشی کالاها  مورد نیاز تاکنین منطقه را به بیا  نسرتاً ارزانتر  میفروخات. صااحباین فروشگاه دربارۀ تغییرات پیش آمده پس از آزادتاز  قیمتها گفت:

«ما 20 تاله تو این کاریم .قرلاً نسیه میدادیم میبردم میاوردم ولی تو ایان یکای دو تاال دیگاه اصالاافتضاح شده. رو حرف مردم نمیشه حساب کرد. دفترا  ما رو نگااه کنای باالا 60  70 میلیاوم تاومنبردم نیاوردم. میبرم نمیارم .100 )هزار( تومن 200 تومن خرید میکرد  دفعه بعدم میومد خرید میکرد میبرد. دو ته بار اینطور  «خوش حق حسابی» میکرد  چیارمین بار میبینی مثلا 300 تومن خرید کرد 100 تومن داد. میگه فلانی دو روز دیگه  دو هفته دیگه  یه ماه دیگه میارم. رفت یه تال دو تال.  اینوا اکثرشوم بد حق حساباند. الام تو دفتر حسابموم 30 میلیوم چک برگشتی داریم… چکها برا  مغاازه

                                                           

  1. شرکت مادر تتصصی عمرام و بیساز شیر ایرام  مرحله توم    41.
  2. همشیر محله 13 12 میر 1394.

3 جام جم  12 مرداد 1392.

دارا بود  برا  خونه دارا هم بود. چک اصلا اعترار  نداره. آشنا و غیار آشانا فرقای نمایکناه. برگشاتبتوره کار  نمیشه کرد…وقتی اقتصاد مملکت فشار میآره رو مردم  از اینورم بد حاق حساابی و دوز وکلک زیاد میشه».

مغازهدارها اغلب آبرودار  میکردند و بردبار  به خر  میدادند. آنیا نمای توانساتند یاا    نمیخواتتند رو در رو  دوتت و آشنا  و «در و همسایه» بایستند. کسره منتظار مایشادند تااگذر مشتریام بدهکار دوباره به مغازهشام بیافتد تا طلرشام را گوشزد کنناد و یاا در دیادارها اتفاقی در کوچه و خیابام جلو شام را بگیرند. در اقدام بعد  با آنیا تماز میگرفتند و اغلب ترجیح میدادند به درب خانهشام نروند. وقتی نتیوه نمیگرفتند از طریق واتطههاا  همساایه صاحرتانه یا بستگام فرد تییدتت  او را در تنگنا  حیثیتی میگذاشتند. یک مغازهدار میگفات«با این کار میخواهم خوارشام کنم». مغازهدارهایی که با چند نفر اداره میشدند  یکیشام با وانت یا چرخ در کوچه و خیابام میچرخید تا هر چه قدر میتواند طلاب خاود را از اهاالی بگیارد.برخی نیز به شیوهها  مرتکرانها  دتت میزدند تاا باه پولشاام برتاند. بارا  مثاال چنانچاهبدهکار خودش  مغازهدار بود  طلرکار از اجناز دکانش  هر چه که بود  گوشت  وتایل خاناهیا خواروبار بر میداشت.  اگر دتتفروش بود از بساطش بر میداشت و اگار کاارگر یاا نقااشتاختمانی بود با توتل به آشنایام و بساتگانی کاه قصاد نقاشای  تعمیار و تااختن تااختمامداشتند  برا  بدهکار فرصت کار درتت میکرد تا طلرش را بازتتاند.

داتتام زندگی تییدتتام شراهتهایی با آدمها  «آز و پاز در پاریس و               لنادم» داشاتکه برا  گذرام زندگی مورور به متفیکار ها  پیش پاافتاده میشدند .جاور اورول دربااره

این گروه از آدمها مینویسد «… با یک رربه ناگیانی تردیل شدهاید به شش فرانک دراماد در                                                      روز…

این مسئله از همام ابتدا شما را در دامی از دروغهایتام گیر میاندازد؛ دروغ هایی که حتی با توتال باهآنیا هم به تتتی میتوانید از متمصه نوات پیدا کنید. دیگر لرازهایتام را باه رختشاویی نمایدهیاد.

صاحب رختشویی شما را در خیابام گیر میاندازد و ازتام میپرتد چرا؟ شما زیر لب جواب نامفیومی میدهید و او فکر میکند شما لرازهایتام را به رختشویی دیگر  میبرید و تا ابد دشامنتام مایشاود.

توتوم فروش مدام ازتام میپرتد چرا تیگارتام را کم کردهاید.  نامههایی هستند که میخواهید جواب بدهید اما نمیتوانید  چوم تمرر خیلی گرام اتت. و بعد هم غذا؛ غذا تتتترین بتاش ماجراتات…

میروید به ترز  فروشی تا یک کیلوگرم تیب زمینی را به قیمت یک فرانک بترید. اما یکی از تکه-هایتام تکه بلژیکی اتت و مغازهدار آم را از شما قرول نمیکند. یواشکی از مغازه جیم میشوید…».1   

                                                           

1 کتاب «آز و پاز در پاریس و لندم»  صص 24-23

در حومه شیر تیرام برا  تییدتتام مواد غذایی بیش از هر کاالا  دیگار  حیااتی باود.

«هیولا  گرتنگی» تییدتتام را واداشته بود حتی در تتتترین شرایط حداقل با پرداخت باهموقع صورتحساب خریدشام از بقالیها و خواربارفروشی ها روابط خودشاام را باا آنیاا حفا کنند .اما همیشه هم بتت یارشام نرود. تییدتتانی کاه از پاس بادهی شاام بار نیاماده بودناد خودشام را از فروشندگام طلرکار پنیام میکردند. زنام از تر شرمسار  چادرها  تیاهشام را بر چیره میکشیدند و دزدکی برا  خرید به مغازهها  دیگر میرفتند. برخی از مشتریام هام ازتر ناچار  کارت یارانه خودشام را که برا  کسر اقساط ماهانه بدهیشام در اختیاار مغاازهدار گذاشته بودند  یواشکی توزانده بودند و کارت دیگر  برا  خودشام تییه کرده بودند .

تییدتتام به نحو محتاطانه تلاش میکردند با طفره رفتن  وعاده  دادم و ناپدیاد شادم ومتفی شدم گذر زمام را به نفع خودشام و به زیام فروشندگام مغاازه دارهاا برگردانناد. بارا نمونه عذر و بیانه برا  گرفتار  و بیکاریشام میآوردند  جواب تلفن کساره را نمایدادناد یااشماره تلفن همراهشام را تغییر میدادند. اگر هم مغازهدار از تار ناچاار  باه درب خاناهشاام   میرفت  در موارد  خودشام را در خانه پنیام میکردند. بر خلاف مأمورام خدمات شیر  که با قطع کردم آب و برق و گاز تییدتتام را موراور باه پرداخات صورتحسابشاام مایکردناد مغازهدارها چنین تلاح قانونیی در اختیار نداشتند. در مواقعی شمار بدهکارام آنقدر زیااد باودکه توتل به تازوکارها  قانونی طولانی و هزینهبر میشد. صاحب یک فروشگاه بزرگ لاوازمخانگی در خیابام توار  «مدرته» در تلطام آباد دربااره بادهکارام بدحساابش گفات: «اوناا

زرنگاند میرم میگن شناتنامهمونو گم کردیم  دزد زده  المثنی میگیرم. رفتم ثرت اتناد گفتم من 600 تا شناتنامه دارم اینا حساب منو ندادم. اگه خواتتن برا  شناتنامه المثتی اقدام کنند شما بگید فلام جا گِِروئه. جلوشو بگیرید. به من گفتن ما نمیتونیم این کار رو بکنیم. باید نامه قضایی بیار ».  باه گفتاهفروشنده دیگر: «از ته چیار تال پیش تا به حال  نزدیک به 38 میلیوم تومام از نسیههایی که دادهایامبرنگشته اتت»1. بسیار  از کسره هم اصلا تند و مدرکی برا  اثرات داد و  تتدشاام نداشاتند ؛ بنابراین آنیا به جا  شکایت قانونی  تیدید و نزاع یاا اجیار کاردم «شار خار» عمادتاً تالاش      میکردند با مذاکره مستقیم  پا درمیانی واتطهها و دیگر شیوهها  مسالمت آمیاز باه پاول شاامبرتند .

                                                           

1 عصر نی ریز  28 مرداد 1394

این خلأ و شکافها قدرت چانه زنی تییدتتام بدهکار را در مصاف باا کساره باالا باردهبود . آنیا در مرارزها  فرتایشی و کلافه کننده موفق شده بودند باه  مغاازه دارهاا بقرولانناد کاه   بیتابی و تماجت را کنار بگذارند و منتظر بمانند. این ذهنیت مشترک کسره در محالات اکرارآباد و تلطام آباد بود که «اینوا منطقه رعیفیه. مردم ندارم  داشته باشن میدم». تییدتتام با تقالا روزمرهشام توانسته بودند برا  خودشام فرصت و میلت بیشتر  خلاق کنناد. «اماروز و فارداکردم» به آنیا کمک کرد تحت فشار کمتر  پول مغازهدارها را به تدریج یا یکرااره بازگردانناد.

تییدتتام برا  حف  آبرو و یا بیم محروم شدم از بازار خودمانی بدهیشام را پرداخت کردند. 

با وجود این  کشمکش تییدتتام و مغازهدارها بیوقفه نرود. پس از هر رویارویی زمام تعلیق و انتظار هم فرا میرتید. لحظاتی که هر پیشامد  میتوانست قمار مغازهدارها را باه پیاروز  یااشکست بدل کند    .

تصاحب آرام اموال دکانها و فروشگاهها

از دهۀ هشتاد میلاد  با چرخش دولتهاا باه برناماههاا  ناولیررالی شایرها  جیاام صاحنهشورشها  گاه و بیگاه فرودتتام بوده اتت. برا  مثال در آرژانتین تییدتتام و افاراد گرتانهبیش از چیل توپرمارکت در شیرها  متتل  را مورد حمله قارار دادناد و اجنااز آم را باهغارت بردند. تنیا در یک شب در شیر روتاریو 24 تاوپرمارکت ماورد حملاه ماادرانی قارارگرفت که کودکام گرتنه خود را برا  توجیه اقدامشام به همراه داشاتند 1. در ایارام در جریاامشورش ته روزه اتلامشیر در تال 1374 تییدتتام خشمگین به اموال دو بانک دتتررد زدند  پولها  صندوق قرض الحسنه «ذخیره انقلاب اتلامی» در تلطام آبااد )باه مرلاغ 8 میلیا وم و 600 هزار تومام( و کالاها  یک تردخانه بزرگ در جاده تاوه را به یغما بردناد 2. باا گذشاتنزدیک به دو دهه  همزمام با دوره ریارت اقتصاد  در ایرام در اوایل دهۀ نود خورشید   در اتپانیا رکود و بیکار  شمار  از مردم را واداشت تا به فروشگاه ها  منطقه «آندالوتیا» یاورشبرند و کالاها  به یغما رفته را میام افراد نیازمند توزیع کنند. در آرژانتاین  نیاز تااکنام ناواحیفقیرنشین در پنج شیر در یک رویارویی خشونت بار با پلیس موفق شدند قفال فروشاگاه هاا

                                                           

  1. 1. رتالت 9 خرداد 1368.

2 مصاحره با مدیر صندوق و شاهدام عینی شورش.

 

بزرگ و کوچک را بشکنند و اموال آم را تصاحب کنند1. در تمام این شاورش هاا تیایدتاتامبیش از هر هدفی به دنرال رفع نیازها  فور  و آنیشام بودند  .

در ایرام و در تال ها  پس از «انقالاب اقتصااد »2 ایان گماام مایرفات کاه «جنارشگرتنگام» بوقوع بپیوندد.3 اما جنارش  تییدتاتام باه معناا  تصااحب دتاته جمعا ی و «تاتیزهجویانه» اموال دولت و فروشگاه ها  مواد غذایی رخ نداد. در شرایطی که پوپولیسام اقتادارگراتییدتتام را از هر گونه اقدام جمعی و رادیکال باز داشته بود؛ ترتیرات غیر رتمی داد و تتدها زمینه را برا  شورش «آرام» تییدتتام فراهم کرده بود. شمار  از تییدتاتام بادهکار باه نحاوفرد  و بیتر و صدا دارایی مغازهدارها و فروشگاهها را در نقاط پراکنده تصاحب کردند. آنیااتمام یا بتشی از بدهیشام را به کسره طلرکار پس ندادند. به گفته یک خواربارفروشی در یکی از خیابامها  توار  اکررآباد:

«تاکنین اینوا مواد غذاییشونو از من قسطی میگیارم. مان قارلاً مغاازه لاوازم خاونگی داشاتم. قساطیمی دادم. در به در میومدم میگفتن آقا قسطی مید ؟ حالا کوا میشستن مثلا خیر آبااد. بارا  ایان محالنرودم. یه واتطها  پیدا میکرد میگفت فامیل     فلانایام یاا همساایموم اینواا مغاازهداره.              خیلایهاشاومخوش حساب بودم. الانم که خواربارفروشی زدم میام باز این جنس رو میرارم ؛ اماا بعضایهاشاوم ناه.طور  شد که 120 میلیونم دتتشوم موند… دنرالش میارفتم زناگ مایزدم. باالاخره تونساتم بگیارم امااخانم ها 27 میلیونمو بردم… دنرالشوم  میرفتم ولی وقتی میگفتن نداریم من دیگه چیکار میکردم؟ وقتی یه بار  ده بار  صد بار میگی دیگه خسته    میشی. اگه میخواتتن بدم تو این چند تال داده بودم».    

بیشتر تصاحب کنندگام کسانی بودند که خانه و زندگیشام را باه مکاانی ناشاناخته باردهبودند .افزایش تحرک جغرافیایی و گسترش اجاره نشاینی در اجتماعاات فقیرنشاین پیونادها تنتی و تعاملات فشرده بین شتصی را تضعی  کرده بود. برا  مثاال در تالطام آبااد تصارفاجارها  ملک از 16 درصاد در ابتادا  دهاۀ 80 باه 26 درصاد  در تاال 1391 رتا یده باود 4. غریره هایی که با تازوکار «آشنایی در محل خرید» به بازار خودمانی راه پیدا کرده بودند  ناپدید میشدند و مغازهدارها و دتتفروشام را آشفته و مریوت میکردند. به گفته یک پارچاه فاروش

دوره گرد «بارها این اتفاق افتاده که طرف مستاجر بوده و به شماره پلاکِ صاحرتانه خرید کرده اما تر

                                                           

  1. کییام 21 مرداد 1391 و کریام  3 د  1391.
  2. مدافعام آزادتاز از این واژه برا  هژمونیک کردم برنامه ریارت اقتصاد  تال 1389 اتتفاده کردند.
  3. به نقل از مالوو  «اقتصاد تیاتی شورشها  نام».
  4. شیتی 1381 و  شرکت مادر تتصصی عمرام و بیساز  شیر ایرام    83

تال که از آنوا رفته دیگه نتونستم پیداش کانم ».1 خوارباارفروش هاا و فروشاندگام ماواد غاذایی روایت مشابیی از شیوه تصاحب داراییشام داشتند:

 «چند بار نقد  خرید میکنن بعد میگن ما دیگه آشناییم فلام کوچه میشینیم به ما نسیه بده. خوب ما هاماعتماد میکنیم میدیم. نمیشه ند  مشتریه. ند  میره جا  دیگه میخره. قسطی میرره  میاره تساویه میکناه دوباره جنس میرره.  چند بار اینکار رو میکنه. تر  آخر که میاد خرید میکنه  بعدِ یه مدت مای بینای دیگاهپیداش نمیشه. میبینی گذاشته رفته».  

شمار تصاحب کنندگام دارایی هر مغازه انادک باود؛ اماا ارزش دارایای تصارف شاده ازمرالغی کمتر از صد هزار تومام شروع میشد تا چندین میلیوم تومام .خواربارفروش ها کمتار  و مغازه هایی که اجناز گرانتر  مثل طلا  پرده  فرش  تلویزیوم  یتچاال و اجااق گااز  فروختاهبودند بیشتر زیام دیده بودند. یک فروشنده وتایل خانگی در یکی از محلههاا  تالطام آبااد درباره یکی از تصرفکنندگام اموال مغازهاش گفت:  

«یه خانمی تو همین کوچه بغلی مینشست. اومد گفت این هفته میخوام وتایل جییزیه دخترماو برارم.

من آبرو دارم  برین میتونی یه کار برام بکنی. گفتم حا  خانم قرلاً به شوهرت جنس دادم اذیتم کرد. من دیگه با رامن جنس میدم. گفت به احترام من نذار دخترم ترافکنده بشه. گریه کرد. خواهش کرد  یعناییه جورایی موهاشو برام گرو گذاشت. چیار میلیوم و تیصاد هازار تاومن جانس فاروختم… شوهرشامنقاش تاختموم بود… یه چک پنج ماهه گرفتم. یه آخوند  تو محل هم رمانت کرد. وقتش کاه رتاید چک برگشت خورد… یه مدت جواب موبایل رو میدادم بعد اونم خاموش شد. رفتم جلو  در خونشوم دیدم رفتن. همسایهها گفتن خورد خورد اثاثیهشو برده. بعداً دیدم از اتلامشیر و جاها  دیگاه  هام کاهخرید کرده بود طلرکارا اومدم تراغشو میگرفتن. منم بیشوم گفتم از منم برده. شما هم قیدشو بزنید».

آنچه از این تصرفات خارد و پراکناده یاک جنارش تصارفگراناه بزرگتار مایتااخت گستردگی جغرافیایی آم بود که از تلطام آباد و اکررآباد  فراتر رفته بود و مناطق پیرامونی نظیر میمنت آباد  خیرآباد  وجه آباد و دیگر شیرها نظیر رباط کریم  وراماین و اتلامشایر کاه باازارخودمانی روا  داشت را در بر میگرفت .برا  نمونه  یکای از کساره شایر نایریاز در اتاتامفارز به یک خررنگار گفته بود: «من حدد 18 میلیوم تومام از ترمایهام به شکل نسیه دتات ماردماتت و به راحتی قید 6میلوم تومام آم را زده ام؛ چوم خیلی از آنیایی کاه باردهاناد  دیگار پیدایشاامنیست»2.

                                                           

  1. 1. همشیر محله 18 «قسطی فروشانی که در منطقه دوره میگردند»  4 بیمن 1390.

2 عصر نی ریز  28 مرداد 1394

هدف این شورش و تعد   خااموش گااهی ارزاق و اجنااز  فروشاندگام برخاوردار یاا کسره حریص و دندام گرد  بود که برا  فروش نسیه تود غیر منصفانها  طلب کارده بودناد.گاهی نیز همانند «شورش مسکن» در اوام انقلاب کاه تییدتاتام باه غلاط امالاک شایرونداممعمولی را تصرف کرده بودند )بیات  1391: 135-134(   دارایی دکامها  معماولی تصااحبشده بود. تیاتت تیاجمی تییدتتامْ قدرت دولت  «آقازادهها» و توار بزرگ را متزلازل نکاردهبود.

برخی مغازهدارها  تصاحب کنندگام را با تعابیر «کلاهرردار» یا کسانی که «حلال و حارامترشام نمیشود» ملامت میکردند برخیشام هم این اقدام تییدتتام را به ناچار  و نداریشام ربط میدادند. به گفته صاحب یک توپرمارکت زیام دیده در یکی از محلههاا  فقیرنشاین درحومه پایتتت:

«خیلیها گذاشتن رفتن. فرار کردم! شرونه بار و بندیل رو بستن رفتن. آدماا  باد  نراودم. مای زارم باهحساب بیپولی. شنید  یکی بتاطر نوم دزد  کنه؟ برا  خاود مان اتفااق افتااده. خودماو جاا  اوناامیزارم… یکسال و نیمه که فشار رو قشنگ رو مردم حس میکنم».

نوع دیگر  از پیشرو  تییدتتام به تو  مغازهدارها )عمدتاً فروشاندگام ماواد غاذایی( وجود داشت که در تال ها  اخیر شدت گرفتاه باود1. کساره باه قصاد کماک باه خریادارامآبرومند  که «به نام شب شام محتاا  » بودناد باه شاکل قساطی ناام  گوشات یاا خواروباار        میفروختند تا «تفرهشام خالی نماند». خانوادهها اغلب کودکامشام را به مغازهها میفرتاتادندو اگر مردام و زنام شتصا برا  خرید میرفتند ممکن بود فراموشی برا  آوردم پول را بیاناه  کنند تا اجناز مغازه را به شکل نسیه بررند.  به گفته یک نانوا در محله یافت آبااد شامالی «باهرویشام نمی آوریم. خیلی هاشوم را می شناتیم؛ از تاکنام قدیمی ایان محلاه اناد. هناوز اجااره نشاینن.می دونم که وتعشام نمی رتد. می گم بررین بعدا بیارین  نمی دونم که می یاارم یاا ناه»2. باا پرداخاتنشدم بدهیها  کسره با این ذهنیت که «حتما ندارند»  نام این گروه مشتریانشام را خط میزدند و اگر دفتر حسابی نداشتند  از یاد میبردند. ایان شاکل از تصااحب  در قضااوت عماومی ناهدزد  بود نه تکد . در واقع  خانوادهها  شرافتمند  از تازوکار بازار غیار رتامی باه نحاو

                                                           

  1. 1. برگرفته از مصاحرهها محقق در مناطق اکررآباد و تلطام آباد و نیز گزارشهایی در این خصو در همشیر  محله 4  چیارشنره 12 آبام

1395  شیروند  31 خرداد 1394   همشیر  محله 8  13 تیر 1395  همشیر  محله 816 اتفند 1394  همشیر  محله 14  9 شیریور 1394

2 – شیروند  31 خرداد 1394.

تاکتیکی اتتفاده کرده بودند و دتت به تعد  آبرومندانه اموال دکامها زده بودند. به گفته یاککاتب در جنوب شیر تیرام:

«نمی دانم چه کاره اند. زم و بچهها بیشتر میآیند. خانمی میآید میگوید یتیمدار اتت. چیاار بچاه دارد.شوهر هم ندارد. نام را همین طور  میبرد . هر هفته  ته بار میآید. هر بار بیست ناام مایخارد . چیااربچه دارد یعنی هر ماه 60 نام میبرد.  هر نام 210 تومام اتت؛ اما ندارد که پولش را بدهاد. هایچ وقاتپول ندارد اما از صورتش خوالت میکشم بگویم پول نام را بدهد »1.

 

فروپاشی بازار خودمانی؟

این تضادها و کشمکشها چه تأثیر  بر بازار خودمانی گذاشت؟ چنانچه گفته شاد گروهای ازتییدتتام تود ترمایۀ فروشندگام کوچه و خیابام را موقتااً  تصااحب کارده بودناد )پیشارو مقطعی(  اما ترانوام بدهی خودشام را بازگرداندند. گروهی نیز دارایی مغازهها  و دکاام هاا را تصرف و میدام منازعه را برا  همیشه ترک کردند. این اواخر کسره در فاروختن جانس نسایهمحتاطتر شده بودند. زمام بیشتر  باید از اقامت مستأجرها و رواباط تاازه واردهاا باا صااحرامدکامها میگذشت تا اعتمادشام برا  فروش اجناز نسایه ا  جلاب مایشاد. باویژه تاازوکار«آشنایی در محل خرید» که شیوۀ غریرهها برا  ورود به بازار خودمانی شده بود  به تتتی کاارمیکرد. به گفتۀ صاحب یک توپر مارکت در تلطام آباد:

«قرلاً نسیه میدادم الآم دیگه نمیدم. چیار  پنج نفر که میدونم حقوق بگیرم   بازنشستهاند  خوناه بارا خودشونه. خیالم راحته. مطمئنام میآرم به اونا میدم. دو تال نسیه میدادم یه دفتر صد برگ پار مایشاد.دیگه این کار رو نمیکنم. جنسمم بمونه خراب شه بیتر از اینه که بره و برنگرده. تو هموم دو تاال  دوو نیم میلیوم تومن پولم رفت».   

به شکل متناقضی درتت در دورها  که تییدتتام روزها  دشوار  را تپر  میکردند و تقارا برا  خرید اجناز نسیها  بیشتر شده بود  بازار خودمانی محدود شده بود یا دتت کامگسترش پیدا نکرده بود. شمار  از تازمام ها و خیریهها با اقداماتی محدود تلاش کردند کسره را متقاعد کنند که به نسیه فروشی ادامه دهند. برا  نموناه شایردار  تیارام باا پرداخات 21 میلیوم تومام طلب نانواییها از تاکنین جنوب تیرام از نانواها خواتت همچناام باه صاورت نسیه نام دهند2. یا مسود  در منطقه 18 پول خرید قسطی نام نیازمندام را از محال خماس و

                                                           

  1. 1. شیروند 31 خرداد 1394.

2 رتالت  13 ابام 1389.

زکات  نذورات و کفاره هایی که مردم به مسود میدادند به نانواها میداد1. همچنین جمعای ازخررنگارام روزنامه همشیر  متعلق به تازمام شیردار  تیرام به شکل نمادین باا جماع آور  پول از مردم عاد   بدهی تییدتتام به چند فروشگاه ماواد غاذایی در منطقاۀ شارق تیارام راپرداخت کردند2

اما آنچه باعث شده بود برغم این کشمکشها و تضادها بازار خودمانی همچناام باه کاارخود ادامه دهد  منطق شکل گیر  و کارکرد آم بود و ناه کماکهاا و اقادامات انادک خیارین.

ررورت گردش ترمایه در بازار و نیز اجرار و ررورت بقا  تییدتتام راهحل خریاد نسایه را به بن بست نکشانده بود. تعد  بدهکارها به مغازهدارها اگر چه اقتصاد اخلاقی یا ترتیرات غیاررتمی بازار را تا حد  متزلزل کرد اما به دو دلیل موجب مرگ و فروپاشی آم نشد. اول اینکه  این تعد  و تواوزها محدود  و به شکل پراکنده رخ داد و اغلب برا  کسره زیام دیا ده و ماالباخته قابل تحمل بود. بسیار  از آنیا همچناام تمایال داشاتند ماال التواارهشاام را هار چنادمحتاطانهتر قسطی بفروشند. دوم اینکه  جمعیت بزرگتر  از حاشیهنشینها با پرداخت منظمتارصورتحسابشام به کسره مانع از نابود  بازار خودمانی شدند . 

 

بحث و نتیجه گیری

ریچارد رُُز )1384( در تحلیل جامعۀ روتیه میگوید شرکهها  اجتماعی غیر رتمی باه عناوامتدابیر )غیر مدرم و رد مادر م( ماردم عااد  در برابار یاک دیوانساالار  دولتای  ناکارآماد تمامیتخواه و فاتد بوجود آمده بود تا با توتل به آم نیازها  روزمرهشام را بر طرف کنناد وکارهایشام را پیش بررند. به نحو  مشابه در جامعۀ ایرام نیز «رابطها  کردم » کانالها و فرامین دولتی  تیاتت جمع کثیر  از فرودتتام برا  گذرام زندگی بوده اتت؛ اما به تدریج که بقاا تییدتتام به بازار تپرده شد این روابط و شارکه هاا باه تااخت رتامی باازار نیاز راه یافتناد؛ بنابراین  غیر رتمی تاز  میتواند در واکنش به یک نظام بازار خشن و بیرحم هم رخ دهد  .

با اتتفاده از مفیوم «حک شدگی» کارل پولانی) 50-29: 1992( میتوام گفت کاه باازارخودمانی ریشه در مناترات محلی )خویشاوند  و آشنایی( دارد که تا حد  آم را از مراادلاتگذرا  غیر شتصی  غیر منعط  و عار  از احساتات متفااوت کارده اتات. باازار خودماانی

                                                           

  1. شیروند 31 خرداد 1394.
  2. همشیر محله 14 16 تیر 1394.

 

بدیلی برا  بازار نیست بلکه «شکل خاصای از تاامین معیشات» دروم باازار اتات )اتالیتر وتونکیس  1390: 159( که با زندگی ماد  ناامن و بیثرات تییدتتام تاازگار  بیشاتر  دارد .

تییدتتام توانستهاند تا حد  از ترتیرات رایج و رتمی بازار مدرم خاار  شاوند و «رواباط ونیادها  بدیل  خودمانی یا غیار رتامی» را بنیاام نیناد. «رارورت بقاا» و میال باه «زنادگیآبرومندانه» )بیات  1391: 35( تییدتتام را واداشاته خودخ واتاته و بادوم مداخلاه دولات باهقواعد بازار خودمانی تن بدهند. 

فعالیت جمعی تییدتتام در تعاونیها  مصرف محلی و ایساتادم آنیاا باه شاکل گاروهگروه در ص ها  متمرکز و طولانی  ارزاق و کالاها  دولتی در دهه شصت  جا  خاود را باه     «شرکهها  گذرام زندگی» و مناترات دوتتانهتر و غیر رتمیتار تییدتاتام و کساره در نقااطپراکنده داده اتت. متفاوت از نتایج مطالعاتی که تغییرات اجتمااعی در تاالیا  اخیار ایارام رامنحصرا در زندگی روزمره طرقات متوتط شیر  جستوو میکنند  باید گفت با گاذر از دورام«ریارت جنگی» و ظیور برخی تحولات نظیر گسترش فروشگاهیا  بزرگ و زنویرها  مدرم و «تولد اخلاق مصرفی» جدید )کااظمی 1394؛ کااظمی 1395( ناه دورام «خریاد مرتنای بارررورت» و «ارطرار» پایام یافته و نه دفترها  نسیه بقاالی هاا «موراوعیت خاود را از دتاتدادهاند»  بلکه تازوکار خودمانیتاز  بازار کارکرد  حیااتی بارا  بقاا  جمعیات بزرگای ازتییدتتام شیر  ایفا میکند.همچنین بر خلاف گفتمام «فرهنگ فقر» که تییدتتام را تودهها  بیقید و بند  بیتفاوت  منفعل و بیریشه معرفی مای کناد  باازار خودماانی چیارها  خالاق وترزنده از این اجتماعات ترتیم میکند؛ اینکه به تعریر لوید) 1393: 19( تییدتتام شا یر  ناهدر «کوچهها  بن بست یأز و ناکامی» بلکه در «محلهها  امید» زندگی میکنند  .

با وجود این  داتتام زندگی تییدتتام در تاال هاا  ریارات اقتصااد  گویاا  آم باودزن دگی فرودت تام در قلمروه ا  «غی ر رت می» ی ا حاش یها  ک ه بی ات آم را ات تراتژ        محرومماندگام یا بدیل ممکنی از زیستن برا  تاب آوردم در برابر تاتتی هاا  دنیاا  مادرممیداند) 2009(  به تکیه گاه یا میدانی برا  دتت انداز  فزاینده نیروها  بازار درآماده اتات.در شرایطی که تازوکارها  غیر رتمی خریاد  نتواناد «نظاام تصااحبگار » باازار را از تسالطبیندازد و پوپولیسم اقتدارگرا تودهها را از هر گونه اقدام دتته جمعی رادیکال و تحریکآمیاز   مانند شورش باز بدارد  تییدتتانی که در باازار خودماانی حضاور دارناد ممکان اتات بارا خلاصی از تنگنا  معیشت به شکل فرد  و پراکنده به دارایی کسره تعد  کنناد . تصارف آرام

اموال دکامها و فروشگاهها اعتراری تیاتی علیه دولت یا مرارزها  ایدئولوژیک و آگاهاناه باابرنامهها  نولیررالی نرود  بلکاه بایاد آم را اقادام عملگرایاناه تییدتاتام بارا  جرارام دتات  دراز ها  بازار به کار و معیشتشام دانست.

 منابع

اتلیتر  دم و تونکیس  فرم )1390(. جامعه بازار؛ بازار و نظریه اجتماعی .مدرم ترجمه: حسین قاریام.

نشر نی

اورول  جور  )1393(. آز و پاز در پاریس و لندم  ترجمه بیمن دارالشفائی  نشر ماهی

بیات  آص  )1391(. تیاتتها  خیابانی؛ جنرش تییدتاتام در .ایارام ترجماه : تاید اتادالله نراو چاشمی. نشر پردیس دانش.

ریچارد  رز) 1384(. کارها در جامعه رد مدرم چگونه پیش میرود؟ شرکه ها  تارمایه اجتمااعی درروتیه در ترمایه اجتماعی؛ اعتماد  دموکراتی و توتعه. کیام تاجرتش  ترجمه افشین خاکراز و حسن پویام  نشر شیرازه.

تی   احمد) 1394(. جیانی کردم فقر و فلاکت؛ اتتراتژ  تعدیل تاختار  در .عمل تیرام: نشر آگه.

شرکت مادر تتصصی عمرام و بیساز  شیر ایرام )1391(. تاماندهی تاکونتگاه هاا  غیار رتامی واقدامات توانمندتاز  اجتماعات شیر گلستام  بررتی پیمایشی و شناخت ویژگیها  اقتصااد اجتماعی و کالرد  محلهها  هدف  مراحل یک تا ته. شرکت مادر تتصصی عمرام و بیسااز شیر ایرام. 

شیتی  محمد )1381(. فرایند شکل گیر  و دگرگونی تکونتگاهیا  خودرو پیراموم کلانشایر تیارام.

مورد پژوهی: اتلامشیر  نسیم شیر و گلستام. موله هفت شیر  دوره یک  شماره 8.

عظیمی آملی  جلال و صادقی یدالله) 1394(. توانمندتاز  و تااماندهی تاکونتگاه هاا  غیار رتامیشیر .  آذرخش.   

فلیک   اووه) 1387(. درآمد  بر تحقیق .کیفی ترجمه: هاد  جلیلی. نشر نی.

فیتز پاتریک  شیلا) 1394(. زندگی روزمره در تایه .اتتالینیسم ترجمه: نگین نوریام دهکرد  و محمد تقی قزلسفلی. امید صرا.  

کاظمی  عراز) 1392(. پرتهزنی و زندگی روزمره .ایرانی انتشارات فرهنگ جاوید  کاظمی  عراز)1394(. مالی شدم شیر؛ از بقالی ها تا مگامال ها  موله اندیشه پویا  شماره 28 کاظمی  عراز)1395(. امر روزمره در جامعه پساانقلابی  انتشارات فرهنگ جاوید 

کلاین  نائومی) 1393(. دکترین شوک؛ ظیور ترمایهدار  .فاجعاه  ترجماه : میارداد  )خلیال( شایابی ومیرمحمود نرو . کتاب آمه.

لاجورد   هاله)1388(. زندگی روزمره در ایرام مدرم؛ با تامل بر تینما  ایرام  ثالث

لوید  پیتر) 1393(. طرقه کارگر و تییدتتام شیر  در جیام .توم ترجمه: حسینعلی نوذر . آشیام.  

مالوو  محمد)1386(. اقتصاد تیاتی ظیور دولت نیم  گفتگو  شماره49

مالوو محمد)1391(. اقتصاد تیاتی شورشها  نام   فصلنامه نقد اقتصاد تیاتی  شماره 1  

مقصود   علی اصغر )1390(. بررتای عوامال ماوثر بار مشاارکت در شارکتهاا  تعااونی مصارف

کارمند   مطالعه مورد : شرکت تعاونی مصرف کارکنام اداره راه و ترابر  اتتام کرمام. مولاهمطالعات اجتماعی ایرام  دوره پنوم  شماره 1.

مولر  جر  )1395(. ذهن و بازار؛ جایگاه ترمایهدار  در تفکر اروپا  .مدرم ترجمه: میاد  نصارالهزاده  نشر بیدگل.

هارو   دیوید )1386(.  نئولیررالیسم؛ تاریخ متتصر. ترجمه: محمود عردلله زاده. نشر اخترام.  

هارو   دیوید )1392(. معما  ترمایه و بحرامها  ترمایهدار .  ترجمه: موید امینی. نشر کلاغ.

هارو   دیوید )1394(. هفده تناقض و پایام ترمایه دار .  ترجمه: خسرو کلانتر  و موید امینی. نشارکلاغ.

هارو   دیوید و مر  فیلد  اند  )1391(. حق به شیر  ریشهها  شیر  بحارام هاا  .ماالی ترجماه :

خسرو کلانتر . انتشارات میرویسا.

هنینک  مونیکه  هاتر  اینگه و بیلی  اجی )1395(. روشها  تحقیق .کیفی ترجماه علیرراا صاادقی ومید  ابراهیمی. مرکز پژوهش و تنوش افکار صدا و تیما.

 

Bayat,Asef  (2012). Politics in the City-Inside-Out. City & Society, Vol. 24, Issue 2, pp. 110–128.

Bayat,Asef (2010). Life as Politics: How Ordinary People Change the Middle East.

Stanford University Press.

Bayat,Asef (2009). Marginality: Curse or Chance? in Ray Bush and Habib Ayeb (eds.) Marginality and Exclusion in Egypt, London, Zed Books.

Bayat,Asef (2000). From ‘Dangerous Classes’ to Quiet Rebels: Politics of Urban Subaltern in the Global South. International Sociology, vol. 15, no. 3, September, pp. 533-557 (USA).

De Certeau, Michel (1985). The Practice of Everyday Life, University of California

Press, Berkeley Harvey, David (2012).  Rebel Cities: From the Right to the City to the Urban Revolution. Verso.

Narayan, Deepa, Chambers, Robert, Shah, Meera K and Petesch, Patti (2000).

Voices of the Poor: Crying Out for Change. Oxford University Press.

 

Plummer, Ken (2001). Documents of Life: An Invitation to a Critical Humanism. SAGE Publications.

Polanyi, Karl (1992). The Economy as Instituted Process in Mark Granovetter and Richard Swedberg (eds.). The Sociology of economic life, Westview Press

Scott, James C (1990), Domination and the Arts of Resistance:Hidden Transcript, Yale University Press

Scott, James (1985). Weapons of the Weak Everyday Forms of Peasant Resistance. Yale University Press.

[1] – برا  نمونه جمیور  اتلامی  13 اتفند 1358  

[2] – تاخته داریوش میرجویی